Chris Reinewald

In toegankelijk geschreven bijdragen wordt de ontwikkeling van het Nederlands realisme van 1900 tot nu belicht. De hoofdzaak van deze uitgave vormt het catalogusgedeelte met 100 werken in chronologische opeenvolging. De afbeeldingen zijn niet al te groot, postkaartformaat, de beknopte bijschriften zijn juweeltjes. Kunstjournalist Chris Reinewald weet te prikkelen in deze stukjes met informatie die er toe doet. Eigenlijk zijn dit ideale zaalteksten, zeer geschikt voor een bezoek aan het museum.

Tomado lag altijd een draadlengte voor Een tienerkamer was tot ver in de jaren zeventig ondenkbaar zonder Tomadorek, maar ook in de huiskamers zag je het vaak hangen. Een boekenrek was het, wat iets heel anders is dan een boekenkast. De dragers waren van gelakt staaldraad, de metalen schappen waren uitgevoerd in primaire kleuren. Bij de introductie in 1958 kostte een uit twee dragers en drie schappen bestaand setje 27,50 gulden. Omdat alle onderdelen los verkrijgbaar waren, was het naar hartenlust uit te breiden. De kopers van zo'n beginset kregen er in '58 Een toontje lager bij cadeau, een bundel 'cursiefjes' van Parool-columnist Simon Carmiggelt. Een pocketboek, precies waar het Tomadorek voor was ontworpen. Maar er kon natuurlijk meer op die schappen. Ondergetekende ziet nog tot in detail voor zich hoe het Tomadorek uit zijn jeugd was gevuld: Kluitmanpockets (de Pietje Bell-serie compleet), cassetterecorder plus cassettes, het halve Noordzeestrand aan schelpen... Het boekenrek was verreweg het bekendste product van Tomado, maar het Nederlandse familiebedrijf had veel meer te bieden. Afdruiprekjes, snelkookpannen, theelichtjes, koffiemolens, onderzetters, tomatensnijders, jampothouders, fritessnijders, aardappelstampers en flessenrekjes. Om maar wat te noemen. 'In elk huis hoort Tomado thuis', was de slagzin die het bedrijf in 1954 hanteerde. Het waren geen loze woorden. Zoals iedereen tegenwoordig wel iets van Ikea in huis heeft, waren er zeker in de jaren zestig maar heel weinig Nederlandse huishoudens waar niets van Tomado te vinden was. Het merk had een naamsbekendheid van nagenoeg honderd procent. Indertijd waren Tomadoproducten vooral handig en betaalbaar. Nu valt ook op hoe mooi ze zijn. De grote Gerrit Rietveld had dat eerder door: al in 1951 prees hij de huishoudartikelen en meubels van de firma die voluit Van der Togt's Massa-artikelen Dordrecht heette. Tomado is Dutch Design uit een tijd dat dat nog gewoon Hollands ontwerp heette. Producten van Tomado worden inmiddels fanatiek verzameld. Raar wel dat het zo lang geduurd heeft voor er een boek aan het merk werd gewijd, maar Tomado - Van der Togt's Massa-artikelen Dordrecht 1923 - 1982 geeft antwoord op alle vragen die je erover zou kunnen hebben. Er wordt niet alleen op de designkant ingegaan, maar ook de bedrijfsgeschiedenis wordt uitgebreid behandeld. Al heel vroeg, in de jaren twintig, zagen de gebroeders Van der Togt de mogelijkheden van een Duitse uitvinding genaamd ijzerdraad; het vormde de basis van veel klassieke Tomado-ontwerpen. Vooruitstrevend was Tomado ook in de manier waarop het zijn producten aan de man bracht. Het was een van de eerste Nederlandse bedrijven die, naar Amerikaans voorbeeld, aan branding deden. Heerlijke details in de bedrijfsgeschiedenis: het eigen voetbalteam werd aangemoedigd door fans met een spandoek met de tekst 'Tomado altijd een draadlengte voor' en het personeelsblad heette De Passeerzeef. Een passeerzeef wordt nog steeds in veel huishoudens gebruikt, maar er staan in het Tomadoboek ook de nodige producten die definitief tot het verleden behoren. Een wastang bijvoorbeeld, om was uit het hete sop te pakken. Ook niet echt gangbaar meer: de aszeef, de fornuispook en de wasmiddelenhouder. Het mooiste verdwenen product, uit de jaren van de wederopbouw: de houder waarin je een fles kon hangen opdat ook die aller-, aller-, allerlaatste druppel yoghurt niet verloren ging. En dat dan in een echt wonderschoon design. Hoe Hollands wil je het hebben? De yoghurtfleshouder van Tomado hoort thuis op de afdeling Twintigste Eeuw van het Rijksmuseum.

HARD ZIJN is een interessant, uiterst leesbaar en moedig boek. Zowel door de vorm, de vele korte hoofdstukken die elk weer een nieuwe spanningsboog vertonen, maar uiteraard ook door de even rijke, gelaagde als ongemakkelijke inhoud. De historische laag is onthutsend, mede door het besef hoe weinig bekend eigenlijk het narratief van collaboratie - en de 'bestraffing' daarvan na afloop van de oorlog - is. Interessant dat Chris Reinewald die geschiedenis laat ontstaan door mee te kijken met een relatieve omstander: Leen, de hoofdfiguur in deze roman. Ze lijkt me representatief te zijn voor heel veel mensen die meedeinden op de golven van de geschiedenis en het perspectief dat demagogen hen leken te bieden. Reinewald is er goed in geslaagd om in zijn roman een, tot nu toe vrijwel ongehoorde, stem te geven aan een grote groep landgenoten en daarmee ook aan hun nazaten. Het is zoals gezegd een ongemakkelijk boek. Hoewel de schrijver zijn romanpersonages met zekere empathie tot leven brengt, wordt HARD ZIJN door de droge wijze van schrijven nergens larmoyant. De auteur geeft de lezer alle ruimte om zijn eigen oordeel te vellen over de keuze die Leen, haar man en haar zoon voor de NSB maakten. Bij lezing wisselden ongeloof, begrip, onthutsing, mededogen en verwarring elkaar af. Op menig moment, zeker de eerste zeventig bladzijden, deed de sfeer mij denken aan de Duitse auteur Hans Fallada, bekend van meesterwerken als Wat nu kleine man en Alleen in Berlijn vanwege de beklemming van het alledaagse en de worsteling tussen collectiviteit en persoonlijk leven.