Ernst Otto

Een opmerkelijk document Sinds mensenheugenis bestaat de wereld van de kleine man uit zijn gezin en zijn werk. Als hij vertelt over zijn plek in de rangorde, zet hij zijn wapenfeiten in de verf. Hij somt de punten op waarop hij gescoord heeft en kleurt de fiasco's bij, omdat dat de beste manier is om te overleven. Die paradox manifesteert zich mooi in Een heel gewoon leven van de Duitse spoorwegwerker Ernst Otto. Deze kroniek van nauwelijks zeventig bladzijden overspant in de eerste plaats een loopbaan die strekt van 1894 tot 1940, maar op de achtergrond speelt zich tegelijk een halve eeuw Duitse geschiedenis af. Otto overloopt zijn cv als een magazijnier zijn voorraadkast, maar intussen raast het tijdsgebeuren langs hem heen. * Ernst Otto werkt zich op van leerling-smid tot werkmeester bij de Duitse spoorwegen. Hij zet het verhaal van zijn leven op papier ten behoeve van zijn nakomelingen, om niet vergeten te worden. In een woord vooraf bij Een heel gewoon leven kondigt hij nadrukkelijk aan dat hij geen literaire pretenties heeft. Hij vertrekt van een uitvoerige, zij het zeer beknopte opsomming van feiten en gegevens, in dagboekstijl, zonder emoties of commentaar. Dat karakteriseert de no-nonsense vakman en familievader - stellingen innemen is voor een ander soort mensen. Maar ook al komt Ernst Otto duidelijk voort uit een generatie waarin nog volop persoonlijke taboes heersen, hij kan niet verstoppen dat hij een kind van zijn tijd is. Net door zich zo af te schermen, houdt hij een vergrootglas tegen de wereld. * De afstand waarmee Ernst Otto naar de ontwikkelingen rondom hem kijkt levert een sterk beeld van zijn tijd op. Zijn starre, veeleer naïeve houding staat garant voor een neutraal ooggetuigenverslag. Gewone mensen hadden begin twintigste eeuw nauwelijks toegang tot moderne berichtgeving, maar anderzijds was de mondelinge overlevering ook al tanende. Het is dus mooi dat enkelen onder hen hun levensverhaal opschreven. Een heel gewoon leven is zonder meer een opmerkelijk document. * Een heel gewoon leven is als een familiealbum vol sepiafoto’s dat tot leven wordt gewekt. Alles was nog eenvoudig en eenduidig in de tijd van Ernst Otto. De kroniek vertoont opvallende gelijkenissen met de Heimat-televisiereeks van de Duitse regisseur Edgar Reitz. Het beeld dat Otto van zijn geboortedorp Oberbrechen in de deelstaat Hessen schetst, inclusief de smidse van zijn vader, komt helemaal overeen met dat van de Hunsrück in het aangrenzende Rijnland-Palts bij Reitz. Video en papier mogen nog twee verschillende media zijn, de minutieuze aandacht waarmee Ernst Otto kijkt is iets wat je ook in de volkse personages van Reitz herkent. * Net als in Heimat verlaat ook Ernst Otto zijn streek, eerst als jongeman om in de nabijgelegen dorpen werkervaring op te doen, later als monteur in diverse seinhuizen over het hele Duitse grondgebied. Hij reist kriskras doorheen land en tijd, van Basel en Colmar in het zuiden tot Wilhelmshaven aan de Noordzee en Saksen in het oosten van het land. Oberbrechen bij Limburg an der Lahn, waar hij steeds naar terugkeert, ligt centraal op de kaart. Voor een oningewijd lezer is het niet helemaal duidelijk wat seinhuizen bouwen precies inhoudt, maar dat zal het directe publiek van opa Ernst nog wel geweten hebben. Latere nakomelingen kunnen zich er alleen maar over verbazen dat hij overal waar hij opdrachten kreeg zijn gezin mee naartoe nam. En dat hij steeds de onbevangen toeschouwer aan de zijlijn bleef. Zelfs wanneer hij bij de marine getuige is van de omwentelende gebeurtenissen op het eind van de Eerste Wereldoorlog, kijkt hij daar nagenoeg onverschillig op terug. * Als kleine man staat Ernst Otto niet actief in de geschiedenis. De novemberrevolutie van 1918 en de verkiezingsoverwinning van Hitler in 1933 bijvoorbeeld krijgen hooguit een vermelding. Voor hedendaags begrippen klinkt dat onwaarschijnlijk, maar het klopt wel: een ooggetuige leert pas veel later de volledige toedracht begrijpen. En ook dan houdt hij meestal rijkelijk afstand. * In een nabeschouwing wil Ernst Otto het ten slotte nog even hebben over de reizen die hij met zijn vrouw heeft gemaakt - daar had hij als werknemer bij de Deutsche Reichsbahn recht op. Hij handelt de trips van Zuid-Duitsland tot Knokke in België evengoed af als faits divers, maar ze zeggen wel iets over zijn toenmalige status. Al even terloops somt hij daarop de kwaliteiten van zijn vrouw op, vooraleer na het vieren van zijn zestigste verjaardag een punt te zetten achter zijn logboek. Alleen de levensloop van de voorvaderen van zijn vrouw krijgt nog een korte vermelding. Die stunteligheid komt best grappig over - Ernst Otto kan beter werken met zijn handen dan schrijven. Maar steeds spreekt hij met respect over mensen en dingen. Dat maakt een boekje als Een heel gewoon leven op een hoogstaande manier menselijk.