Gerrit Brand

Het leven is als een klok. Als een onderdeel dienst weigert, stagneert het hele instrument. De eurocrisis is dan ook slechts een kleinigheid in de reeks van tegenslagen die de Groningse juwelier Tadema voor zijn kiezen krijgt. Als een hedendaagse Hermans beschrijft Gerrit Brand hoe het brein van de handelaar in paniek op hol slaat. Als juwelier Tadema een buitensporig duur horloge verkoopt aan een baron kan hij zijn geluk niet op. De vreugde slaat snel om als zijn vrouw er met de vermogende koper vandoor gaat. Bovendien weigert de man voor zijn horloge te betalen. Tadema zit daardoor met een torenhoge schuld en de zaak staat op de rand van een faillissement. Daar komt nog bij dat al zijn rijke vrienden hem stuk voor stuk laten vallen als ze van zijn situatie op de hoogte raken. Gerrit Brand geeft een beeld van de egocratie die in crisistijd kan ontstaan. Een actueel en bovenal serieus onderwerp, maar levendig taalgebruik en een dosis humor houden de lezer aan de pagina's gekluisterd. Moderne Hermans Geïntrigeerd door de werking van een klok ziet Tadema het leven als een systeem van radertjes die in elkaar grijpen. In zijn ogen is de maatschappij een geheel van orde en regelmaat. Dat de kleine verandering in zijn leven uiteindelijk gruwelijke gevolgen heeft, is daarom onafwendbaar. Ook tussen diverse verhaalelementen blijkt een sterke cohesie te bestaan. Zo stort er tegen het eind een meteoriet neer op aarde, juist als Tadema zijn penibele situatie onder ogen ziet. 'De vette jaren waren voorbij, de magere aangebroken.' De gelijkenis met het slot van Hermans' Nooit meer slapen is groot. Daarin stort eveneens een stuk ruimtepuin ter aarde, op het moment dat hoofdpersoon Alfred zijn falen inziet. Een explicietere verwijzing naar de literatuur van Hermans is te vinden op het moment dat Desiree, de dochter van Tadema, met de Baron mee naar huis rijdt. ''Zie je dat gekke huis daar?' vroeg Theo, wijzend op een huis met een soort torentje op het dak. 'Daar heeft de schrijver W.F. Hermans ooit gewoond. Als ik me niet vergis heeft hij daar 'De donkere kamer van Damocles' geschreven.'' Van Osewoudt, hoofdpersoon in het genoemde boek, wordt beweerd dat hij een oedipuscomplex heeft. Ook voor Desiree is er sprake van een dergelijke onmogelijke relatie, omdat zij zich in dit hoofdstuk aangetrokken voelt tot de nieuwe vriend van haar moeder. Referenties als deze geven het boek extra spanning. De oplettende lezer kan door zulke aanwijzingen immers vermoeden welke kant het verhaal op gaat. Shungaprenten Tadema is een fervent verzamelaar van shungaprenten. Deze erotische Japanse tekeningen werden oorspronkelijk getekend om seksuele schandalen uit te beelden en vormen een rode draad door het verhaal. Voor de juwelier zijn de prenten een hulpmiddel om de waarheid onder ogen te kunnen zien. De losbandigheid van zijn vrouw durft hij niet toe te geven, maar de tekeningen kan hij zonder blikken of blozen bekijken. De prenten zijn uiteindelijk nog een van de weinige dingen die hem houvast bieden. De shunga kan worden gezien als een Japanse variant van Yin & Yang, wat mooi aansluit bij Tadema's visie van orde en regelmaat. 'Er was een verschil tussen werkelijkheid en fantasie. Het leven als een stripverhaal, seks als op een shunga-prent.' Eens temeer blijkt dat evenwicht en diepgang het leven kunnen verrijken, zoals daarmee ook de schoonheid van literatuur kan worden vergroot.

De zesde roman van Gerrit Brand Cinemascope is een pageturner, waarin de namen van Herman Brood en filmproducent Matthijs van Heijningen, om enkele voorbeelden te noemen, niet ontbreken. (…) Lezers van de roman Cinemascope van Gerrit Brand kunnen tevreden zijn. De auteur laat zichzelf tegen het einde van zijn boek zeggen, ‘dat hij alles geschreven had wat er te schrijven viel … dat alle romans die hij geschreven heeft op hetzelfde neerkomen’. Zouden meer schrijvers dat beseffen, zou de wereld een hoop slechte boeken bespaard blijven. Cinemascope is geen hoogdravende literatuur, maar vlot geschreven, in recht-toe recht-aan stijl, daarmee goed leesbaar. Nederlandse vakantiegangers naar het Franse zuiden – Route du Soleil – zullen zich in beschrijvingen van Arles, St. Tropez en Marseille herkennen, maar of zij zich ook met de leefstijl in de verhaallijn identificeren?

Mesdunne verhalen, uitgebeende dialogen en bloedmooie zinnen - Sam Shepard schreef op het scherp van de snee door Roderik Six Even een frisse neus halen, denkt de man wanneer hij op een zonnige middag zijn huis in Arkansas verlaat. Een paar auto’s zoeven hem voorbij, een vogel verkent het zwerk - niks spectaculair. Gewoon een lekkere wandeling. Maar wacht. Heeft hij dat nu goed gezien? Lag daar nu een hoofd in de greppel? Verward keert de man op zijn schreden terug, en inderdaad, in de gracht ligt een hoofd. Netjes van het lijf gescheiden, netjes in een rieten mand gedrapeerd alsof het vers van de guillotine komt gerold. Met een stok port hij in het gezwollen gelaat. Een Zuiders type, met een kloeke moustache en een beetje bloed op de onderlip. Een dood gezicht dat hem plots toespreekt: wil je me asjeblieft uit deze gracht halen en me in het meer dumpen, het geraas van de wagens en de brandende zon maakt me gek. Tussen de man en het hoofd ontspint zich een absurde onderhandeling: hoe ver is dat meer, en moet die rieten mand mee? De situatie lijkt zelfs te ontsporen wanneer het hoofd ermee dreigt de man te vervloeken: laat me hier liggen en je leven zal een kwelling worden. De man geeft toe - wie kan een hoofd zijn laatste wens weigeren? - maar dat blijkt niet het einde van het avontuur. Het vergt talent om een conversatie tussen een afgehakt hoofd en een toevallige passant geloofwaardig te maken, en Pulitzerprijs-winnaar Sam Shepard (1943-2017) had talent in overvloed. Zijn verhalenbundel Een dag als geen ander leest als een masterclass; elk verhaal, elke dialoog, elke scene gloeit en schittert, ondanks de vaak grimmige thematiek. Het leitmotiv van onthoofding loopt als een bloedrode draad doorheen zijn verhalen. Verderop zal je het relaas van de beul lezen, en van de opdrachtgever, een schijnbaar sympathieke man die vermoedelijk een drugskartel runt. Telkens leef je mee met de wrede vertellers, ook al zitten die droogweg uit te leggen hoe lastig het is om een slachtoffer te villen. Shepard is een karig schrijver. Vaak bestaan zijn verhalen louter uit opsommingen en losse observaties. Scenes in groezelige motelkamers, een aangewaaide flard conversatie, mijmeringen van eenzaten die de zoveelste highway afrijden, pleidooien van gebroken mannen die aan de toog altijd dezelfde jammerklacht afsteken - Shepard noteert en presenteert, zonder franje, zonder ballast. Maar op elke pagina staat wel een dolkstoot van een zin, een paar woorden die je onverhoeds treffen als een linkse hoek. Kwestie van je kopje erbij te houden dus, want voor je het weet neemt de taal van Shepard je te grazen.

De nieuwe tijd, net wat u zegt. Daar gaat de roman over. Het boek is uitstekend geschikt om voor jonge lezers een beeld te schetsen van de wereld waarin de babyboomers volwassen werden. – Lex Bijlsma, Tzum, literair weblog