Jan Hein Mooren

Met de aansprekende titel 'Zin' krijg ik een boek in handen dat erg de moeite waard is. Het bestaat uit diverse artikelen en omgewerkte lezingen van de auteur, universitair docent psychologie van zingeving en levensbeschouwing, praktische humanistiek, in het bijzonder geestelijke begeleiding. Deze artikelen zijn gebundeld ter ere van zijn afscheid van de Universiteit voor Humanistiek. De ondertitel van het boek duidt meteen het belang van het boek aan. De teksten geven een eerste inzicht in wat geestelijke begeleiding op humanistische grondslag kan betekenen en gaan over uiteenlopende onderwerpen die de ontwikkeling zowel van het humanistisch geestelijk raadswerk als van de auteur als docent en onderzoeker weerspiegelen. Het is tekenend voor die ontwikkeling dat het boek begint met een uiteenzetting over de positionering van het humanistisch geestelijk werk. Mooren geeft daarbij en passant handreikingen over de aard en inhoud van het werk, waar hij nader ingaat op de werking van zingevingsprocessen en de rol die levensbeschouwing erin speelt. Mooren positioneert het humanistische geestelijk raadswerk door in te gaan op het domein van het raadswerk en het perspectief van waaruit het werk gedaan kan worden. Om het met zijn eigen woorden te zeggen: 'Het domein omvat de bestaansvragen en existentiële thema's waar geestelijke begeleiding zich op richt. Die vragen en thema's doemen op door het perspectief van waaruit naar die vragen en thema's wordt gekeken' (p. 18). Wat dit perspectief van de geestelijk begeleider betreft, specificeert Mooren twee elementen:zingeving en levensbeschouwing. Onder zingeving verstaat hij een 'resultante van een complex proces van waarnemen en waarderen dat een ervaringsconstellatie teweeg brengt' (p. 21). Deze ervaringsconstellatie behelst een aantal kenmerken, zoals 'begrijpelijkheid', 'betrokkenheid', 'gemoedsrust', 'eigenwaarde' en 'competentie'. Vanuit psychologisch oogpunt komen daar nog enkele cognitieve regulatiefactoren bij. De samenhang van al deze elementen geven het gevoel dat het leven zin heeft. Wanneer een van deze elementen echter aangetast wordt, begint het proces van zoeken naar zin. Naast het perspectief van zingeving is er het perspectief van de levensbeschouwing of levensvisie die de ander in het contact impliciet of expliciet te berde brengt. Deze levensvisie geeft in een gesprek aanknopingspunten waar de geestelijk begeleider op in kan gaan. Elke levensbeschouwing, aldus Mooren, formuleert een wereldbeeld, maar ook levensperspectieven in termen van datgene wat het leven de moeite waard maakt. Daarnaast wordt er vaak een ethiek, moraal en esthetiek geformuleerd, een mens- en godsbeeld gevormd en tot slot leefregels over hoe het beste leven geleefd kan worden. Dit levensbeschouwelijke perspectief is in het denken van Mooren verbonden met het perspectief op zingeving zoals eerder beschreven. De verschillende dimensies kunnen elkaar ondersteunen en versterken in de zinervaring van het individu. Ze vormen samen het perspectief van waaruit de geestelijke begeleiding vorm krijgt. Het boek werkt op de hierboven geïllustreerde wijze diverse thematieken uit. Er is aandacht voor het afbakenen van het beroepsveld, voor de wetenschappelijke en methodische doordenking van het vak en tot slot de verkenning van noties die in het werk veelvuldig voorkomen maar die misschien te weinig praktisch waren benaderd. Kenmerkend voor de werkwijze van Mooren is dat sprake is van een heldere definitievorming, systematische uitwerking, gebruik van diverse bronnen en kijkwijzen vanuit verschillende disciplines, gebruik van levendige casuïstiek en ontegenzeglijk passie voor het beroepsveld waarover hij schrijft. De waarde van zijn werkwijze is vooral dat er duidelijkheid wordt geboden over wat humanistisch geestelijk raadswerk kan inhouden. De conceptmatige uitwerkingen van thema's als 'zingeving', 'verbeelding', 'wijsheid' en 'moraliteit' geven houvast in het denken en maken positionering van het beroep ten opzichte van andere hulpverlenende beroepen en binnen het werkveld van de geestelijke begeleiding als zodanig mogelijk. Vooral voor raadslieden in opleiding en beginnende raadslieden of raadslieden die graag hun kennis willen opfrissen, is dit boek daarom van waarde. De keerzijde van helderheid, systematiek en conceptualisering is dat het een inperking kan betekenen. Zo kan het ongrijpbare, ongewisse, het mysterieuze (dat het werk in mijn beleving ook kenmerkt) ontsnappen aan de definitiemacht en de concepten. Zelfs wanneer het in het boek over verbeelding gaat of over wijsheid, blijft een vaag gevoel van leegte bestaan. Ongrijpbaar ontsnapt er iets aan het geschreven woord, een bezieling, een vleugje inspiratie van een andere orde. In die zin is het een boek dat houvast biedt in het denken, dat ontmythologiseert en handvatten biedt. Het geeft een helder perspectief en inzicht in menselijke drijfveren en algemene ervaringen zodat deze kunnen worden herkend in de verhalen van cliënten. Maar het is geen boek dat de ziel van deze geestelijk verzorger laat zingen van herkenning van waar het in het humanistisch geestelijk raadswerk vooral óók om gaat.

'Beroepen waarin het begeleiden van individuen centraal staat ontwikkelen zich niet overwegend langs de weg van wetenschappelijk onderzoek, maar eerst en vooral in de praktijk van alledag. Begeleiders staan voor de opgave om (soms met vallen en opstaan) hun persoonlijke en professionele bagage af te stemmen op de behoeften en mogelijkheden van personen in specifieke situaties en zo al doende hun vaardigheden en middelen uit te breiden. Maar niet elk wiel hoeft telkens door elke professional zelf uitgevonden te. Worden.' Aldus drs. Jan Hein Mooren die met dit boek de aanzet tot een methodiek geeft die de professional in de geestelijke verzorging richting en houvast kan bieden. Mooren nam begin dit jaar na 38 jaar afscheid van de Universiteit voor Humanistiek. In Bakens in de stroom. Naar een methodiek van het humanistische geestelijk werk, brengt hij interessante casussen bijeen van professionals in het veld. 'Vanuit de gedachte dat presenteren van en reflecteren op casuïstiek de "koninklijke weg" is naar professionele deskundigheid en kwaliteit.' De eerste druk van dit boek is uitverkocht. De tweede druk is herzien en geactualiseerd, mede na commentaren van docenten geestelijke verzorging die het boek gebruiken in hun onderwijs. Een aanrader voor iedereen die betrokken is bij geestelijke begeleiding.

In het boek wordt een genuanceerd beeld gegeven van het begrip dialoog en wat het werken met de dialoog voor de praktijk kan betekenen. In de afzonderlijke hoofdstukken komt de waarde van de dialoog voor de praktijk sterk naar voren. Als geheel biedt het boek een waardevolle inspiratie voor ieder die op zoek is naar verdiepende vormen van begeleiding.