Koen de Groote

‘Groots is de ambitie van dit kookboek.’

Met de verfilming in 2001 van de roman van Louis de Bernières uit 1993, Captain Corelli's Mandolin, kwam naast drama en romantiek ook een stuk recente geschiedenis over de Italiaanse invasie van Griekenland aan het begin van de Tweede Wereldoorlog aan bod. Daarbij werd ook de arrestatie en soms ook liquidatie van Italiaanse soldaten door Duitse legereenheden (gewone en Waffen-SS) duidelijk in beeld gebracht. De Italiaanse troepen die niet tot de fascistische harde kern behoorden, werden na de capitulatie van Italië op 3 september 1943 krijgsgevangen genomen. Helaas was het geen dichterlijke vrijheid in deze roman, maar harde realiteit. Die wordt in het dagboek van korporaal Frisone verder aangevuld. De Italiaanse krijgsgevangenen in Duitsland hebben immers, net door de bizarre wending van de oorlogsgeschiedenis voor Italië, nauwelijks op enige aandacht mogen rekenen. De vertaling van het oorlogsdagboek van korporaal Frisone voorziet dan ook in een welkome aanvulling. Het verhaalt de afvoer van Italiaanse soldaten in Albanië naar een krijgsgevangenkamp in Bulgarije om ten slotte in het kamp Fullen in het polderachtige Emsland terecht te komen. Het krijgsgevangenenkamp Fullen is een onderdeel van Stalag VI C Barthon. Op slechts enkele kilometers van de Nederlandse grens is het een dodenkamp, met minimale voorzieningen, waar aan het einde van de oorlog vooral zieke Italiaanse soldaten worden geplaatst. Korporaal Frisone heeft zware rugklachten - hij lag in een hospitaal op het moment dat de Italianen worden gearresteerd - maar heeft toch genoeg snippers papier om zowel een dagboek bij te houden als om zijn medegevangen te portretteren. Hij kan niet in de veenontginning ingezet worden, maar maakte wel de kruisen om op de graven te plaatsen. Zijn dagboek is niet alleen een egodocument dat een belangrijk relict is voor de familie, maar het biedt ook inzicht in het kampleven. Dat verschilt uiteraard niet zo veel van het leven in andere krijgsgevangenkampen, maar biedt wel een inzicht in hoe Italianen het zompige polderklimaat ondergaan. Die klimaatschok wordt gelinkt aan de cultuurschok met de Duitse bewakers en de Russische krijgsgevangenen die nog in het kamp zitten, evenals een Senegalees met tbc die naar Fullen wordt gebracht om er in het ziekenhuis te sterven. Opmerkelijk is dat de spanningen onder de Italianen in het dagboek niet worden verbloemd. De beschrijving van de laatste dag in het kamp, bij de ontruiming op 20 augustus 1945, met een tocht langsheen de begraafplaats en het zien van de arena waar massa-executies door ophanging of door machinegeweervuur plaatsvonden, is een sterke getuigenis van het nutteloze lijden die ook deze oorlog genereerde. Dat het Italiaanse dagboek vertaald werd, in het Duits en nu in het Nederlands, is een bijzonder mooie daad om een vrijwel vergeten voetnoot in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog terug de status van hoofdstuk te geven. Een serene getuigenis die tot reflectie noopt.

Den Haag is een kleine stad, zegt Louis Couperus (1863-1923). Het is een samenhang van coterieën. Het schandaal is er vlug bekend. Deze kleinzieligheid van de voorname Haagse huizen schildert Couperus omstandig in zijn vier Boeken der Kleine Zielen. Schrijvend in Nice, en voor het laatst Hollandse stof tot onderwerp van zijn romans nemend, levert Couperus een absoluut veroordelende en ten slotte toch milde kritiek op zijn land van herkomst. Thema is de onttakeling van een deftige Haagse familie rond 1900. De omvang veroorzaakt door de wijdlopige schrijftrant met veel puntjes en de zeer kleine druk maken het boek echter wel een werk voor doorzetters.

Bijna 115 jaar na de première van het toneelstuk is er bij het samenstellen van deze uitgave gebruik gemaakt van de versie van de eerste druk. Daarbii is het door Hei|ermans gebruikte dialect gehandhaafd en is ook de door hem aangegeven interpunctie weer teruggebracht. Slechts voor een deel is de spelling gemoderniseerd. Bij de toneelteksten staan emoties en handelingen cursief gedrukt en het is aannemelijk dat deze dus ook in de eerste druk stonden. Dit sociale drama biedt een unieke inkijk in de omstandigheden van een Nederlands vissersdorp in de negentiende eeuw, waarbij de tegenstellingen tussen arm en welgesteld en tussen berusting of in actie komen en protesteren, scherp worden weergegeven. De menselijke reacties op gebeurtenissen in hun leve zijn natuurlijk nog steeds actueel. De structuur van het stuk is ook nu nog steeds bijzonder, omdat Heijermans gebruik heeft gemaakt van een combinatie van zowel symbolisch als statisch drama.