Michael Stoker

"Pessoa's kortste proza maakt verlangen wakker, naar uitleg, verder lezen; zijn kalmte is onrustbarend. Al die onvoltooide fragmenten laten ons raden en dwalen. Ik zet er een fles aguardente op dat Fernando Pessoa dat een genoeglijk schouwspel had gevonden." Schrijven en onder- schrijven zijn twee, wist Pessoa. Er trappelde een menigte in het binnenste van Fernando Pessoa, en pas na zijn dood in 1935 bleek dat hij veel van die persoonlijkheden een eigen stem had gegeven, een naam en zelfs een persoonlijk handschrift. Aan de ontcijfering van alle 30.000 documenten in de kist die de Portugese schrijver naliet, wordt nog altijd gewerkt. Een aantal snippers is door de vorser Michaël Stoker bijeengebracht in Aforismen & kort proza. Linke materie. Het gaat hier om wijsheden over leven, kunst en religie, waarvan je zelden weet of Pessoa ze zelf onderschreef, of dat hij zich voorstelde hoe de natuurdichter in hem, de stoïcijn, de futurist of de psycholoog het zou zeggen. Stel dat je het hier mee eens bent: 'Onderwijs niets, want je hebt alles nog te leren.' Bravo, Fernando. Maar nee, dat was nou net een uitspraak van 'Baron van Teive', een van die heteroniemen van hem - misschien had Pessoa je hartelijk uitgelachen. 'De enige gelukkige mens is hij die niets serieus neemt. Hoe serieuzer hij de dingen neemt, hoe ongelukkiger hij is,' maant hij op eigen titel. Maar die aansporing moet dan ook op zichzelf slaan. Niet serieus nemen dus. Komen we er nog uit? Laat u zich niets wijsmaken, sprak ik vorige week nog bij een boekpresentatie, ten overstaan van een gehoor van academici plus de selfmade Harry Mulisch. Maar klopte dat wel? Ik bedoelde toch niet dat mijn gebod ook mijn eigen stelligheden zou gelden. Het was maar goed dat er geen tijd restte voor gisse replieken uit de geleerde zaal. 'Een paradox heeft slechts waarde zolang hij geen paradox is.' Hier kunnen we filosofisch bij gaan kijken, hand onder de kin. Of zat de schrijver te grinniken toen hij dit noteerde? Een appel heeft slechts waarde zolang hij geen appel is. Kom er niet mee aan bij de fruittelers. Of is dat weer een oneigenlijke variant - een appel is geen tegenstelling. 'In het theater van het leven is hij die de rol van de oprechtheid speelt degene die, in het algemeen, het meest opgaat in zijn rol.' Maar is dat een kwaliteit, of een bewijs van kortzichtigheid? Wéét de oprechtheidsvertolker dat hij een rol speelt? En wat dacht Pessoa toen hij zijn laatste woorden sprak: 'Geef me mijn bril'. Wilde hij niet tastend de hemel in, of zijn verpleegster nog eens goed bekijken? Pessoa's kortste proza maakt verlangen wakker, naar uitleg, verder lezen; zijn kalmte is onrustbarend. Al die onvoltooide fragmenten laten ons raden en dwalen. Ik zet er een fles aguardente op dat Fernando Pessoa dat een genoeglijk schouwspel had gevonden. Arjan Peters (Volkskrant) over Aforismen & kort proza