W. Broeders

Tussen 1941 en 1986 maakte Marten Toonder 177 Bommelverhalen, dat wil zeggen 11.762 afleveringen met elk drie plaatjes over de belevenissen van Heer Bommel en Tom Poes. Jenno Witsen bestudeerde alle verhalen en bracht de wereld van Olivier Bommel in kaart. Letterlijk, hij tekende drie kaarten van Rommeldam en omgeving,waaronder de hier afgedrukte De Stad Rommeldam, als illustraties bij een reisgidsje dat hij maakte over het gebied. Witsen heeft ongeveer 1200 aanwijzingen uit de teksten van Toonder verwerkt. Zo is bijvoorbeeld een uurtje lopen geïnterpreteerd als een kilometer of vier. Terecht gaat Witsen er namelijk vanuit dat Heer Bommel geen snelle loper is. De constructie van het kaartbeeld vereist volgens Witsen soms wel enige cartografische lenigheid. De teksten van Toonder bevatten namelijk tegenstrijdige gegevens, misschien zelfs opzettelijk. Hoe groot is Rommeldam? Of beter gezegd: hoe groot moest Rommeldam volgens Witsen worden? De vaststelling van de juiste schaal bleek een lastige opgave. Zo had Witsen aanvankelijk de omgevingskaart ontworpen op een schaal van 1:200.000. Maar toen realiseerde hij zich dat het bergcomplex dan een gebied van slechts 35 bij 35 kilometer zou beslaan. En dan zou dat complex niet veel groter dan de Veluwe zijn, een beetje klein voor een echt bergcomplex. Daarom is de schaal naar 1:400.000 gebracht en werd het berggebied aldus twee keer zo groot. Dat had natuurlijk wel gevolgen voor de grootte van Rommeldam. Op de hier getoonde kaart van 1:10.000 kan worden afgelezen dat de stad ongeveer een gebied van vier bij vijf kilometer beslaat, de rastermaat is 500 bij 500 meter. Dit gebied omvat de binnenstad en Zuid, maar ook de haven en het groengebied, De Heuvels. Zo lijkt Rommeldam dus veel op Dordrecht. De binnenstad van Dordrecht, de Eerste Merwedehaven, het Wantijpark, het Dortse station, de woonwijk Krispijn in zuid, de Oude Maas, ze zouden binnen de twintig vierkante kilometer zomaar deel kunnen uitmaken van Rommeldam. De legenda is conventioneel. De bouwblokken zijn bruinrood of lichter rood als het om jonge bebouwing gaat. Het park is groen gekleurd, het water blauw en de straten in wit springen er mooi uit. Zon legenda is logisch want op die manier wordt de illusie versterkt dat Rommeldam werkelijk bestaat. Alle aardrijkskundige namen op de kaarten en in de reisgids zijn ontleend aan de verhalen van Toonder. Dat geldt ook voor de namen van straten. Als iets in een verhaal van Toonder geen naam heeft, dan heeft het op de kaart van Witsen ook geen naam. Het blijkt trouwens dat in de avonturen van Heer Bommel en Tom Poes slechts 25 straten met naam genoemd worden. Dat is natuurlijk veel te weinig voor een echte stad.Witsen heeft er daarom meer op zijn kaart getekend. Slot Bommelstein staat niet op de stadskaart. Volgens de omgevingskaart ligt deze verblijfplaats van Heer Bommel ruim twee kilometer ten zuiden van De Heuvels. Naar dat park van de stad is het echter zeker een uur lopen, omdat pas bij Heksterzwaag een brug over de rivier de Rommel toegang verschaft tot het park. Hier vandaan is de stad zelf ook bereikbaar via de weg langs de gevangenis en het stadslaboratorium. Rommeldam is per spoor verbonden met omliggende plaatsen. Witsen heeft nauwgezet de verhalen doorgenomen op tal van railverbindingen, waarvan sommige in de loop van de tijd zijn opgeheven. Het station ligt excentrisch ten westen van de wijk Zuid, vergeleken met Dordrecht is dat wel een wat onhandige ligging, wat mogelijk komt doordat dit station er tot voor kort uitzag als een landelijk stationnetje, zie aflevering 826. Maar het zou natuurlijk in het echt best zo kunnen zijn. Dat geldt voor alles wat verder nog op de kaart staat: de Kleine en de Nieuwe Rommelbrug, het Raadhuisplein en de Grote Brink in de oude binnenstad, het Stadhuisplein, het duistere pand van Bul Super, of De Kleine Club waar heren van stand met elkaar spreken over veranderende tijden, zie aflevering 5192. Witsen is uiteindelijk hard geconfronteerd met wat ontwerpers wel de medium switch noemen, de omslag van een in geschreven taal uitgedrukt stedelijk programma naar het getekende stedenbouwkundig ontwerp. Om die vertaalslag te maken is eigen ruimte voor interpretatie en creativiteit nodig.Witsen heeft zijn eigen ruimte inderdaad genomen, en wel op zeer overtuigende wijze. Rommeldam is door hem meer dan aannemelijk gemaakt. De stad naar het idee van Marten Toonder en uiteindelijk volgens de creatieve ingreep van Jenno Witsen is niet alleen qua grootte maar ook qua werkelijkheid te vergelijken met echte steden als Dordrecht. Bommel Reisgids, In de voetsporen van een heer van stand, door Jenno Witsen. Uitgeverij Ton Paauw, Bilthoven 2007. www.olivierbbommel.nl. Witsen maakte drie kaarten: de stadskaart van Rommeldam 1:10.000, een kaart vande directe omgeving van Rommeldam en Bommelstein 1:25.000 en een kaart van de Zwarte Bergen en het Donkere Bomen Bos 1:400.000. Het boekje bevat verder wandelingen door Rommeldam en in Bommelstein en omgeving, een boottocht en een busrit vanuit Rommeldam, alsmede excursies naar Stuipendrecht, de bergen en het bos.