Vrouwen zijn zwak, maar moeders zijn sterk, en vele andere leerzame aforismen, in de laatste roman van de Franse schrijver en staatsman Victor Hugo die in 1874 verscheen, en die avontuur en engagement verenigde: '1793', nu vertaald door Tatjana Daan, speelt in het 'verschrikkelijke jaar' toen er een opstand uitbrak van koningsgezinde boeren tegen de revolutionaire regering in Parijs.

'1793' verscheen in 1874 en is de laatste roman van Victor Hugo (1802-1855). Het is, om het voorzichtig te zeggen, een krankzinnig boek. Het begint als een jongensboek, zoals ik ze als jongen maar al te graag las. Het revolutionaire leger van de Franse republiek trekt door een Bretons bos en stuit daar op een vrouw met drie kleine kinderen. Vrouw en kinderen worden in de legertros opgenomen. Daar horen we later meer van, denk je dan. In de volgende hoofdstukken moet een geheimzinnig korvet een nog geheimzinniger persoon vanuit Engeland naar de Bretonse kust brengen. Het korvet loopt in een hinderlaag, maar de geheimzinnige persoon ontsnapt. Ook van hem gaan we meer horen. Wat op dat moment duidelijk is, is dat '1793' zal gaan over de bloederige oorlog tussen royalisten en republikeinen in de Vendée, een burgeroorlog die tot genocide leidde. De oorlog die Hugo in het eerste boek van '1793' aankondigt, verruilt hij in het tweede boek voor een beschrijving van Parijs tijdens de revolutie, een weergave van een eindeloos gesprek tussen Robespierre, Danton en Marat, en een onnavolgbaar hoofdstuk over de Nationale Conventie. Het stuk over de drie revolutionaire leiders is gedenkwaardig, omdat Hugo er na een kleine honderdvijftig jaar in slaagt ze zo te beschrijven, dat je, zonder dat hun namen zijn genoemd, weet over wie hij het heeft. Het hoofdstuk over de Nationale Conventie leest als een dolgedraaide zoekmachine. Die zei dit over dat en die zei dat over dit, het houdt niet op, maar ik kan het alleen maar met Hugo eens zijn: er werden toen gedenkwaardige dingen gezegd. Net als je denkt definitief in een encyclopedie verzeild te zijn geraakt, keert Hugo terug naar de Vendée, naar de kinderen en het geheimzinnige personage, dat de leider van de opstand blijkt te zijn. Van een kinderboek is geen sprake meer. Het is oorlog. '1793' is een hoogst onevenwichtige roman, die werkelijk aan alle kanten rammelt. Toch is het een boek, dat je pas weglegt als je het uit hebt. Er is een hoofdstuk waarin een republikeinse generaal beredeneert waarom de bloeddorstige leider van de opstand, die gevangen is genomen en ter dood is veroordeeld, door hem moet worden vrijgelaten. Alleen dat hoofdstuk al maakt '1793' tot een uitzonderlijke roman, maar er is meer, veel meer.

'Een drama met de statuur van een epos', zo noemde Victor Hugo (1802-1885) het jaar dat het onderwerp was van zijn laatste roman, Quatrevingt-treize, 'het jaar waarin Europa oorlog voerde tegen Frankrijk, en Frankrijk tegen Parijs. En wat is de Revolutie? Het is de zege van Frankrijk over Europa en van Parijs over Frankrijk. Vandaar de ontzaglijke reikwijdte van dat verschrikkelijke jaar, 1793, die groter was dan die van de hele rest van de eeuw.' Dit lijkt een historisch analyse, maar de grote romanticus Hugo goot zijn poging om een morele balans op te maken van de Franse Revolutie in een spannend verhaal. '1793' leest als een avonturenroman en leent zich prima voor het scenario van een televisieserie. Of een musical natuurlijk. Hugo beschrijft de gruwelijke burgeroorlog in de Vendée en de Terreur van Robespierre zonder direct partij te kiezen voor de contrarevolutionaire witten of de uit Parijs gestuurde blauwen, die in meedogenloosheid niet voor elkaar onderdeden. Moet de menselijkheid het onderspit delven in elke revolutie? Tatjana Daans uitstekende vertaling van Hugo's dichterlijke beschrijvingen, theatrale dialogen en moralistische uitweidingen is aangevuld met ruim vijfhonderd noten over historische feiten en in vergetelheid geraakte details.

Victor Hugo laat fictie en feiten naadloos in elkaar overgaan De laatste roman van de bevlogen dichter, schrijver en staatsman Victor Hugo verscheen in 1874, elf jaar voor zijn dood. 1793 zou het sluitstuk vormen van een trilogie waarvan het tweede deel nooit is geschreven. Het is nu, net als twee jaar geleden het fantastische eerste deel De lachende man, door Tatjana Daan in het Nederlands vertaald. Historische feiten 'Rampen hebben hun duistere methodes om orde op zaken te stellen', constateert de schrijver somber. Hij heeft het over de Opstand in de Vendée, die begon in 1793 en zou uitmonden in een drie jaar durende burgeroorlog, waarbij 200.000 doden vielen, vooral burgers. Hugo verstaat de kunst om fictie en historische feiten naadloos in elkaar over te laten gaan. Bij de historische feiten komen de 509 eindnoten en het chronologische overzicht goed van pas. Je krijgt het gevoel dicht op de gebeurtenissen te zitten, alsof je een liveverslag volgt van een gepassioneerd politiek commentator. Meesterlijk slotakkoord Maar terwijl de heren in Parijs discussiëren, is er in de bossen van Normandië een boerenvrouw op zoek naar haar drie kleine kinderen die in handen zijn gevallen van de royalisten. Deze zetten die dreumesen op een wrede manier in op het strijdtoneel. De pure onschuld als offer in de strijd tussen de aanhangers van de koning en de republikeinen die strijden voor gelijkheid. Door een magnifieke wending kiest Hugo voor een onverwachte winnaar: 'de zege van de menselijkheid over de mens'. In een meesterlijk slotakkoord denkt de jonge republikeinse aanvoerder over wat hij heeft gezien en over wat hij moet doen om de Republiek en de revolutie een waardig vervolg te geven. Periodes van grote chaos zijn momenten waarin ook grootse daden worden verricht. Hugo laat zijn personages die grootsheid, die moed tonen waarin zij het rechtvaardige, het menselijke en het goddelijke voorrang geven boven het kleingeestige, het tijdelijke en het aardse. 'Wat kan mij de storm schelen, als ik het kompas heb, en wat kunnen mij de gebeurtenissen schelen, als ik mijn geweten heb!'