Voorwoord 91 Inleiding1.1 Reformaties en strijd in Eemland 131.2 Historiografie 151.3 De confessionaliseringsthese 211.4 Transregionale geschiedenis 271.5 Vraagstelling 291.6 Kerkhistorisch onderzoek in Het Sticht 301.7 De bronnen 331.8 Indeling 382 Onder Habsburgs bewind: 1520-1572Leven tussen de machtenInleiding 402.1 Ingeklemd tussen Holland en Gelre 432.2 Eemland als een frontgebied: de gevolgen 472.3 Bestuurlijke veranderingen 502.4 De bevolking van Eemland 512.5 Het leven in de dorpen 582.6 Conclusies 623 De religieuze situatie tussen 1520 en 1572Sporen van Reformatorische ideeënInleiding 643.1 De ontwikkeling van de Reformatie in het keizerrijk en deNederlanden 653.2 De verspreiding van boeken 683.3 De geestelijkheid 693.4 De invloed van Luther 753.5 De reactie van de overheid: De Formula Reformationis 853.6 Reformatie binnen de katholieke kerk 863.7 Sporen van reformatorische groepen buiten de katholieke kerk:Dopers 923.8 Samenvattend. De invloed van de strijd 1053.9 Conclusies 1064 Reformaties te midden van chaos (1572-1606)Inleiding 1094.1 Opstand en strijd 1114.2 Gereformeerden en katholieken tussen 1572 en 1606 1304.3 De dorpen in Eemland: Predikanten en priesters 1474.4 Schouten, schepenen en kerkmeesters 1624.5 Conclusies 1665 Een periode van herstel (1606-1620)Inleiding 1705.1 De politieke situatie 1715.2 Het Twaalfjarig Bestand 1735.3 Een remonstrantse kerkorde 1825.4 De avondmaalsvieringen 1845.5 De predikanten 1875.6 De provinciale synodes van 1618 en 1619 2035.7 De Rooms-Katholieke Kerk 2075.8 Conclusies 2126 Opbouw en consolidatie (1620-1650)Inleiding 2166.1 De oorlog met Spanje hervat 2176.2 De gereformeerden in de periode 1620-1650 2226.3 De remonstranten 2306.4 De rooms-katholieke gemeenschap 2366.5 De omvang van de verschillende stromingen in het middenvan de 17e eeuw 2426.6 De gereformeerde gemeenten 2466.7 De rooms-katholieken 2526.8 Een vergelijking tussen 1650 en 1809 2546.9 Wie behoorden tot de verschillende richtingen? 2566.10 Conclusies 2587 Conclusies. De trage confessionalisering in een frontgebied7.1 De religieuze ontwikkelingen in Eemland als frontgebied 2627.2 Confessionalisering 2647.3 Transregionaliteit 271Summary. Located on the Frontier, Reformations and Strugglesin Eemland 1520-1650 275BijlagenBijlage 1 Pastoors en vicarissen in Eemland tussen 1500 en 1580 283Bijlage 2 Priesters in Eemland tussen 1580 en 1650 288Bijlage 3 Lijst van predikanten tussen 1572 en 1650 294Bijlage 4 Biografische gegevens van de predikanten 296Bijlage 5 Beschrijving en toelichting bij kaart 2 309Afkortingen 314Lijst van kaarten en tabellen 315Bronnen 316Bronpublicaties 318Literatuur 321Register van persoonsnamen 336Register van geografische namen 343Curriculum vitae 346De reformatie verliep in de zestiende eeuw bijzonder chaotisch voor de bewoners van Eemland in het noordoosten van de huidige provincie Utrecht. Belangrijkste oorzaak hiervan was het feit dat Eemland in deze periode een frontgebied was. Vanaf de jaren 1520 werd dit gebied geteisterd door de strijd tussen Karel V en de Gelderse hertogen, die beiden het Nedersticht aan hun bezit wilden toevoegen. En later, vanaf 1572, door de strijd in de Nederlandse opstand. De gevolgen voor de bevolking waren rampzalig. Dorpen werden verwoest, bewoners waren regelmatig op de vlucht.Tot 1572 ontstonden in Eemland nauwelijks protestantse groepen, met uitzondering van Bunschoten waar de doperse beweging enige aanhang kreeg. Rond 1600 werd de situatie weer enigszins leefbaar. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden die toen ontstond erkende als bevoorrechte kerk alleen de Gereformeerde Kerk. Maar in Eemland bezetten predikanten zonder enige opleiding de kansels terwijl priesters overal rondtrokken om mensen te trekken.Na 1600 kwam er langzamerhand enige orde in het kerkelijk leven, zowel aan rooms-katholieke als aan gereformeerde zijde. Maar in 1619 werden bijna alle gereformeerde predikanten in Eemland uit hun ambt gezet, omdat zij remonstrants waren. Nog één keer, in 1629, werd Eemland geteisterd door een keizerlijk leger, dat na enkele weken weer verdween. Toen uiteindelijk in 1650 de stofwolken van de strijd waren opgetrokken bleken de Gereformeerde Kerk en de Rooms-Katholieke Kerk zich in ongeveer gelijke aantallen te hebben ontwikkeld in Eemland.