De enige Cubaanse film die ooit werd genomineerd voor een Oscar, was Fresa y Chocolate, uit 1995. De film was gebaseerd op een verhaal van de Cubaanse schrijver Senel Paz (1950). Nu is er eindelijk een Nederlandse vertaling verschenen, Aardbei en chocola. De titel verwijst naar de ijssalon in Havana waar Diego en David elkaar leren kennen. Diego is een flamboyante homoseksueel, David is een 'kind van straatarme boeren' dat dankzij het systeem de kans krijgt om te studeren. Hun ambities zijn totaal verschillend: Diego wil David in zijn bed krijgen, David wil zich als revolutionair bewijzen door Diego te bespioneren. Langzaam groeien ze naar elkaar toe, maar het verhaal komt vooral tot leven doordat Paz de valkuil van het sentiment weet te vermijden. Hij doet dit door Diego een vaderlandsliefde te geven die zelfs boven zijn seksualiteit uitstijgt: 'Als we moeten kiezen tussen een pik en Cuba, dan is het Cuba.' Dat Cuba geen boodschap heeft aan de nationale gevoelens van een 'poot', maakt het alleen maar schrijnender. De strijd van de brave David is vooral een innerlijke. Hij wil schrijver worden, maar worstelt met zijn plichtsbesef. Tegelijk is hij leergierig en als hij inziet dat Diego een grote kennis heeft van de Cubaanse literatuur, besluit hij zijn vooroordelen overboord te zetten. Dat dit verhaal in Cuba insloeg als een bom, laat zich raden. Tegelijk is het soms nogal warrig geschreven. Meer dan eens vraag je je af wie er aan het woord is, vooral omdat beide hoofdrolspelers graag over zichzelf in de derde persoon spreken. Een verhaal als zelfstandige uitgave is wat weinig. Heeft Paz verder niks interessants gemaakt? Hoe dan ook, het is goed dat dit belangrijke en moedige verhaal nu in het Nederlands verkrijgbaar is.

'Senel Paz: misschien de naam die wereldwijd voor het eerst het bestaan van een Cubaanse literaire nouvelle vague van de jaren negentig aankondigt.'

'Het is het beroemdste Cubaanse relaas van de laatste jaren.'

'De tegelijk naïeve en bewuste openhartigheid van de verteller maakt dit tot een verrassend verhaal.'

'Een van de grootste hedendaagse Cubaanse schrijvers.'

'Havana. In 1991 maakte een verhaal met de titel De wolf, het bos en de nieuwe man furore in Spaanstalige literaire kringen.'

In de novelle waarmee hij in 1991 de homorechten op de Cubaanse kaart plaatste, schept Senel Paz op amper vijftig pagina's een weelderig Havana. Met een beeldende taal vol sappige omschrijvingen belicht de auteur de onwaarschijnlijke vriendschapsband tussen een kind van de revolutie en een homoseksuele intellectueel. Zijn boeken- en platenkast vult ook meteen het gat in onze kennis van de Cubaanse cultuur. Het resultaat is een immer welkom betoog voor tolerantie en medeleven.

Senel Paz en Guillermo Rosales Twee romans van Cubaanse schrijvers laten zien dat Cuba een land is waar alle hoop op een menswaardig bestaan vervlogen is. Waar de een het lot van de homo's behandelt, richt de ander zich op het lamlendige bestaan in het algemeen. Eigenlijk komt de vertaling van het lange verhaal El lobo, el bosque y el hombre nuevo (De wolf, het bos en de nieuwe mens) van de Cubaanse schrijver en scenarist Senel Paz (1950) een kwart eeuw te laat. In 1993 werd het verfilmd als Fresas y chocolate, wat ook de titel van de vertaling geworden is. Het verhaal van de homoseksuele Diego, die na een mislukte versierpoging een diepe vriendschap opbouwt met de regime-getrouwe David, had internationaal succes en zette het treurige lot van alle Diego's in het homofobe Cuba op de kaart. Wie het oorspronkelijke verhaal leest, ziet het drama teruggebracht tot zijn essentie. Weg is de liefdesgeschiedenis van David met een buurvrouw en het exotisme van Havanna, die Paz als scenarioschrijver aan de film had toegevoegd. Het verhaal focust op de relatie tussen de twee mannen: misschien nog wel het meest op David en diens aanvankelijke afkeer van homoseksualiteit. Die brengt hem tweemaal in de verleiding Diego aan te geven bij het revolutionaire studentencomité dat waakt over de zuiverheid van de Revolutie. De ijssmaken aardbei en chocolade zijn tekens van die tegenstelling. Bij zijn aanvankelijke versierpoging in de beroemde ijssalon Coppelia in Havana vraagt Diego om aardbeiensmaak, zo merkt David wantrouwend op, 'ook al was er chocolade-ijs'. De symboliek ligt er wat dik op, maar effectief is ze wel in de slotzin van het boek. Diego vertrekt naar het buitenland en David troost zich opnieuw met een ijsje in de Coppelia: 'Er was chocola, maar ik vroeg om aardbei.' Het verhaal van Paz was een aanklacht, maar belichaamde ook hoop. Homoseksualiteit zat in Cuba nog wel in de verdrukking, maar kon ter sprake gebracht en getoond worden. Die hoop ontbreekt geheel in de novelle Het huis van de drenkelingen van Guillermo Rosales (1946-1993). Niet om politieke redenen. Cuba is op de achtergrond weliswaar steeds aanwezig bij de Cubaanse ballingen in Miami over wie het gaat, maar hun teloorgang als maatschappelijke wrakken is veel universeler. Bij Rosales is het bestaan een hel zonder hoop op bevrijding of verlossing. 'Buiten op het huis stond Boarding home, maar ik wist dat het mijn graf zou worden.' Met zo'n beginzin zit je meteen in een fenomenale vertelling. Rosales beschrijft, in de figuur van zijn alter ego William Figueras, zijn eigen levenslot. Vertrokken uit Cuba, schrijversambities gefnuikt door aanvallen van schizofrenie, spoelt hij, eenmaal in de VS, aan in het 'typisch armoedige onderkomen voor hopeloze gevallen, gekken meestal, maar soms ook ouderen, die daar door hun familie waren achtergelaten om in eenzaamheid te sterven.' Rosales' beschrijving van de stank, vuiligheid en agressie in het boarding home, bestierd door een stelende Cubaanse directeur en een tirannieke Cubaanse huisbewaarder, is hartverscheurend. Hier is alle menselijkheid geweken, en ook Figueras valt al snel ten offer aan sadisme en geweld. Zijn mislukte vluchtpoging met een vrouw op wie hij misschien verliefd is of wordt, onderstreept de uitzichtloosheid alleen maar verder. Dat Rosales, na het grootste deel van zijn onuitgegeven werk te hebben vernietigd, zelfmoord pleegde, zal na het lezen van deze verpletterende novelle niemand verbazen.