Stel je een Noors eiland voor, dicht begroeid met bossen, omringd door helder water, waar het uitzicht adembenemend is en waar je rust vindt tussen paarden, kalfjes en het geruis van de wind. Het eiland Bastoy zou voor veel mensen de ideale vakantielocatie zijn, ware het niet dat het bewoond wordt door 115 criminelen die daar vrij rondlopen. Documentairemaker Michel Kapteijns verbleef tussen de gevangenen, die een sleutel hebben van hun eigen kamer en samen een huis delen en volgde hen van dichtbij tijdens het werk, de avonden alleen in hun kamer en andere alledaagse momenten. De camera als verteller Kapteijns weet vanaf het eerste shot sympathie voor de gevangenen en op te roepen. Dat is vrij bijzonder: De gevangenenpopulatie is een gemêleerd gezelschap van moordenaars, oplichters, drugshandelaren en geweldplegers. Maar dat staat niet centraal. De mannen laten gaandeweg, gevolgd door de camera, los waarom ze hun vrijheid zijn kwijtgeraakt en vertellen af en toe hoe dat voelt. Weinig wordt verpakt in woorden: Kapteijns laat het zien. In ieder shot is hij de verteller. Zittend naast drie huisgenoten die backgammon spelen, starend naar een gevangene die intiem verstrengeld met zijn bezoekende vrouw in de bank hangt, kijkend over de schouder van de overgeplaatste crimineel die net aankomt op het eiland. De rust waarmee Kapteijns waarneemt geeft de kijker de kans om te letten op details en de gevangenen als mensen te zien. Mensen die borduren, zwemmen, knuffelen met paarden, naar de kerk gaan, hard werken en vriendschap sluiten. Respect De getijden veranderen in de film, maar nooit laait op Bastøy geweld op. ‘Ik was er zelfs naar op zoek’, zegt de regisseur na afloop van zijn filmvertoning op het Nederlands Filmfestival. ‘Maar er gebeurde nooit iets.’ De bewakers behandelen de gevangenen met respect. Ze dragen geen wapens en groeten de gedetineerden bij inspecties als collega’s. Juist met deze alledaagse, weinig spectaculaire beelden bereikt Kapteijns wat hij wil laten zien: wie een mens als een mens behandelt, maakt van de mens ook een mens. De gedachte waarop Bastøy gestoeld is. De documentaire zal de nodige discussie veroorzaken. Is deze, schijnbaar werkende omgang met gevangenen ook geschikt voor ons land? Moeten de mannen geen passende straf krijgen voor wat ze hebben gedaan? En welke uitwerking heeft het precies op de gedetineerden? Door de gevangenen van zeer dichtbij, vaak close-up in beeld, te volgen, laat Kapteijns zien wat er in de mannen omgaat. Hoe een jonge gevangene verandert van een neurotische delinquent uit een gesloten gevangenis naar een open, gezonde, sterke man. Kapteijns roept vragen op, maar beantwoordt die vragen met details. Bastøy Regie: Michel Kapteijns Te zien: Bastøy ging in première op het NFF en wordt op 4 november om 22.55 uur uitgezonden op NL 2. Website: bastoythemovie.com

Dit jaar heeft het IDFA festival plaats van 17 november tot 28 november. Moviesense doet van de meest interessante films verslag. Op het gevangeniseiland Bastøy in het Noorse Oslofjord zijn geen cellen, geen camera’s en geen hekken. Het lijkt een beetje op die ene film met Rutger Hauer, Wedlock (1991), echter is deze realiteit treffend. Het eiland, dat het idee geeft van een instelling voor ambulante geestelijke gezondheidszorg, biedt plaats aan minder dan 200 ‘patiënten’: verkrachters, moordenaars, zedendelinquenten, en ook smokkelaars. Er is een bos waar men met kettingzagen werkt. Zwemmen doe je in het ijskoude water, zoals de openingsscène toont, en de in de film getoonde, gestrafte mannen wonen vrolijk in vakantiehuisjes waar de bewakers geregeld polshoogte komen nemen. Kortom; Bastøy is een paradijs op aarde voor gevangenen. Mexico en Spanje hebben soortgelijke ‘instellingen’, maar de vraag die na het kijken vooral rijst is, worden deze misdadigers betere mensen door ze minder hard te straffen?. Vertoont de aanwezigheid van instellingen als Bastøy een tendens in reactie op gesloten inrichtingen? Debat Het zijn enkele vragen die de kijkervaring beïnvloeden, waarbij vermeld dient te worden dat uit onderzoek is gebleken dat de recidive op Bastøy dertig procent bedraagt, daar waar in West-Europa gemiddeld zestig à zeventig procent van de ex-gedetineerden terugvalt. De in de documentaire geobserveerde gedetineerden (of noem je ze vakantiegangers?) zijn geen lieverdjes – drugs is een veel gehoorde bezigheid, maar waar de documentaire interessant wordt, is de vraag binnen het maatschappelijke debat hoe je mensen moet of dient te straffen voor hun daden. Regisseur Michel Kapteijns observeert, ontleedt, interviewt, maar geeft geen mening over datgene wat hij voorstaat, en dit is noch nadeel noch een voordeel te noemen. Wanneer de regisseur een gestrafte man filmt die buiten in het gras met de brandende zon op zijn gelaat, zijn bovenlijf ontbloot, een sigaret rookt, betwist ik als kijker de voordelen van een dergelijke open instelling. Voor de kijker is dit natuurlijk een vakantiebestemming om je vingers bij af te likken, en het ontbreken van conflicten maakt van dit eiland een sprookje. Onbeantwoord Hoe verhoudt de mening van Kapteijns zich tot de slachtoffers van de daders? Waarom laat hij alleen deze gestrafte mannen aan het woord? Het antwoord op deze vragen blijft de documentaire helaas schuldig, wel toont het de werking van een instelling die, gelet op onderzoeksresultaten, vruchten afwerpt. Hierbinnen wordt de kijker onbewust gevraagd een moreel oordeel te vellen over datgene wat de regisseur observeert. Michel Kapteijns gebruik van stijlelementen uit de fictiefilm die in het gebruik van de vele close ups naar voren komt, tezamen met strak in elkaar gedecoupeerde shots, bijvoorbeeld in de scène waarin de gestrafte mannen aan het kaarten zijn, geven blijk van een overtuigde regievisie. Het is jammer dat zijn eigen mening er niet toe doet. Hoeft ook niet. Prison Island Bastøy is vooral sterk als onderzoeksvraag bij een nog te schrijven eindconclusie. De invulling daarvan laat Kapteijns aan de kijker. Conclusie Prison Island Bastøy observeert, ontleedt, interviewt, maar neemt geen standpunt in over de wenselijkheid van dergelijke instellingen terwijl voor de kijker dit gevoel juist een belangrijk onderdeel vormt door de documentaire heen. Het is dan ook een slimme zet te noemen van Kapteijns niet alle vragen te willen beantwoorden. Titel: Prison Island Bastøy Genre: Documentaire Regie: Michel Kapteijns Cast: n.v.t. Première: IDFA 2010