Pakweg veertig van de honderdtwintig pagina's in Sander Bais' elegante nieuwe boekje over relativiteit worden in beslag genomen door grafieken van de strengste soort.... Tijd op de liggende as, afstand op de staande. Gekleurde pijlen, lijnen, stippellijnen, hoeken, vlakken, enkele curves, letters met en zonder accent. Voer voor specialisten, lijkt het. Maar niets is minder waar. 'De sublieme eenvoud van relativiteit' doet precies wat die titel zegt: laten zien dat Einsteins relativiteitstheorie uit 1905 haast te simpel is voor woorden. En de beste manier om dat te laten zien, is nu eenmaal letterlijk: met een reeks diagrammen. Wat in woorden tegenintuïtief klinkt, blijkt daarmee zonder veel moeite te bevatten. Bais, die eerder een internationale bestseller scoorde met zijn fijnzinnige boekje 'De Natuurwetten', vertelde vorige week in deze krant, dat hij zelf relativiteit leerde doorzien via de gezinsencyclopedie bij hem thuis. Door de tekst, naar hem later bleek van de beroemde natuurkundige Hendrik Kramers, maar vooral door een ruimte-tijddiagram dat erbij stond. Verreweg het meest tegenintuïtieve ingrediënt van Einsteins theorie is dat de lichtsnelheid dezelfde is voor alle waarnemers die met constante snelheid bewegen. Meehollen of niet, het maakt niks uit bij het meten van de lichtsnelheid. In het dagelijkse leven is dat anders. Achter een bus aanrennen kan zin hebben. Een bierblikje dat uit een rijdende auto wordt gegooid, komt extra hard aan. Waarom gelden dat soort simpele optelsommen bij licht niet? Omdat, laat Bais in navolging van Einstein zien, snelheden optellen eigenlijk geen optellen van losse getallen is, maar van pijlen in ruimte en tijd samen. En bewegende waarnemers zien die pijlen nu eenmaal anders dan stilstaande. Dat leidt er met zuiver redeneren toe dat dat licht dat naar voren worden geschenen in een bewegende trein, toch de lichtsnelheid heeft voor iemand op het perron. Wie het niet gelooft, kan het met een lineaal en wat ruitjespapier zo nakijken. En met dezelfde middelen zijn ook Einsteins vertraagde klokken en krimpende meetlatten zomaar af te leiden. 'De sublieme eenvoud van relativiteit' gaat in zekere zin niet eens over relativiteitstheorie, maar vooral over de kracht van het ruimtetijd-diagram. Daarin is alles glashelder, zo blijkt, ook voor leken met geduld, een lineaal en ruitjespapier. Bais legt het allemaal geduldig uit, nergens hoog van de toren, wel ervan uitgaande dat de lezer wil weten hoe het zit. Het boekje is daarmee een juweeltje van didactisch kunnen, dat bovendien ook nog eens aantoont hoe moderne natuurkunde helemaal niet onbegrijpelijk hoeft te zijn. Bais op z'n best.