Een Duits boek over Monique Burger-armen; Deutschboden van Moritz von Uslar DeutschbodenBij de nog vrij jonge uitgeverij Leesmagazijn verscheen onlangs het boek Deutschboden van Moritz von Uslar. Het origineel, Deutschboden, Eine teilnehmende Beobachtung, verscheen in 2010 bij Kiepenheuer & Witsch. Het is een heel mooi boek geworden, die vertaling, het Reinold Kuipers-formaat aanhoudend, met flappen, op dun papier en bijna geheel typografisch vormgegeven, met een illustratie die zich als typografie wist te vermommen; het geheel heeft de uitstraling van een oud, Frans boek. Wat is het voor een boek, ik bedoel, wat is er te zeggen over de inhoud? Om te beginnen: het is een reportage, waarin een redelijk jonge, succesvolle Duitser, Hans Moritz Walther Freiherr von Uslar-Gleichen, in het dagelijkse leven Mortiz von Uslar, zich tijdelijk vestigt in een plaatsje ten noord-oosten van Berlijn. Zijn vrienden verklaren hem voor gek, en hij weet eigenlijk ook niet wat hem bezielt. Maar hij moet en hij zal erheen. Zijn onderzoeksvraag is vrij vaag. Hij wil eens kijken hoe de mensen leven, net een uur autorijden van Berlijn, de hoofdstad waarin hij zijn beschermde en luxe leven lijdt. Hij wil daarnaast lid worden van een boksclub. Dat is het wel ongeveer, althans, dat is wat de lezers van het boek zo ongeveer te weten komen. Op een dag vindt hij de ideale stad: Zehdenick, in zijn boek Oberhavel (of Hardrockhausen) geheten. Daar neemt de schrijver (de 'reporter') zijn intrek in Haus Heimat, een wat verloederd hotel-pension, waar hij drie maanden met enige regelmaat zal wonen. In de stad leert hij de fine fleur van de Harz IV-gerechtigden (uitkeringstrekkers) kennen, en nog een hele stoet kroegbazen, stadshelden en alcoholisten. En boksers natuurlijk. Zijn beste vrienden hebben samen een band: 5 Teeth Less en ze werken aan een cd: The Orange Juice Experiment. Een andere rode draad is het extreem-rechtse gedachtengoed dat in de bezochte streek kort na de Wende gemeengoed was, en nu (blijkbaar) niet meer, of veel minder. Von Uslar probeert er steeds aan te raken, hij wil zijn nieuwe vrienden wel ondervragen over dat thema, maar verder dan wat algemeenheden komt hij niet, helemaal op het eind van het boek. Dat is het zware, het Duitse aan het boek, dat is waar de auteur aan het eeuwig-Germaanse wil snuffelen, maar of die Duitse bodem nog steeds bestaat, of ooit heeft bestaan? Dat blijft de vraag. Behalve een reportage is het boek ook een roman, denk ik. Een roadmovie, waarin de auteur, die ook de hoofdrolspeler is, in de wildernis terechtkomt en daarvan verslag doet. Von Uslar doet dat met enige brille; maar toch blijft er, het hele boek door, iets wringen. Het blijft allemaal zo on-bepaald, alsof hij voortdurend weigert een standpunt in te nemen. We hebben voortdurend te maken met iemand die een superieure positie inneemt. Iemand die als Freiherr is geboren en in Berlijn bij grote bladen en kranten werkt, en boeken schrijft, kan wel eens een kijkje gaan nemen bij die mensen in dat stadje, maar hij zal nooit precies kunnen vatten wat dat is, wonen in een arme streek, zonder vooruitzicht op werk of een glanzende toekomst. Als hij daar een boek over maakt, blijft dat een boek van iemand die het, in alle opzichten, veel beter heeft, iemand die weg kan gaan. Natuurlijk is dat deels onzin, maar zo 'voel' ik het wel. Ik krijg, al lezend, de neiging om Von Uslar van repliek te dienen. Dat heeft te maken met mijn regelmatige bezoeken aan een stad die, hoewel veel en veel minder treurig dan Zehdenick, maar een goede 130 kilometer daarvandaan ligt, een stad die deels met dezelfde problemen te kampen heeft. (Al hebben 'wij' wel een MediaMarkt, en andere zegeningen van de moderne tijd.) Op de website van de uitgeverij staat een quote die Passa Porta (een boekhandel in Brussel) op Facebook zette: 'Dat is nu al drie jaar dat we moeten aanhoren hoe boekhandelaar Steven (van Ammel) de loftrompet steekt over Deutschboden van Moritz von Uslar. "Dit is het ware Duitsland!" "Het verhaal achter de flexi-jobs en werkende armen" "Het gezicht van Harz IV" "Embedded journalism zoals het hoort" "Gonzo journalism leeft in Duitsland!" "En grappig dat dat is" Enzovoort enzoverder. Drie jaar lang, lieve mensen, drie jaar. En niemand die het wou horen want weinigen hier lezen Duits. Dat euvel is eindelijk verholpen. De zeer kiene -en nagelnieuwe- uitgeverij Leesmagazijn publiceerde onlangs deze mooi vormgegeven vertaling. Voor liefhebbers van de betere literaire non-fictie!' Steven van Ammel heeft gelijk. 'Deutschboden' is een mooi boek. Of het het ware gezicht achter Harz IV toont, weet ik niet. Von Uslar is wel erg ironisch, soms, - en hij ziet misschien te weinig in dat dit soort mensen, de Monique Burger-armen, niet alleen in Brandenburg wonen, maar inmiddels: bijna overal. Bij u en mij om de hoek. Misschien zijn we morgen allemaal 'zo'. Het is dus niet verwonderlijk dat Von Uslar die mensen binnen één uur autorijden vond. Hij had ze na een metrorit van vijftien minuten ook in zijn eigen stad kunnen aantreffen. En tóch is het een mooi boek. Een boek dat wringt en je aan het denken zet. Dat is een recensentencliché, maar het klopt in dit geval wel. Ik denk dat Von Uslar iets op het spoor was, een gevoel, een vermoeden... en dat hij alleen te veel op het Duitse inzoomde. De arme mensen uit zijn boek, de Monique Burger-armen, zijn niet alleen Duits, ze zijn Europees.

En 'Deutschboden' is ook gewoon heel grappig. In zijn rol als 'reporter op locatie' is geen detail Von Uslar te klein - 'daar kwam een plastic tasje met 50 kilometer per uur door de straat geraasd. Raas. Fladder, fladder' - en geen verhaal te sterk.