Woord vooraf 7Inleiding 8I Historische context 131 De Beeldenstorm van 1566 142 De Tachtigjarige Oorlog 223 De zuivering van het kerkinterieur 32II Interieuronderdelen die nade zuivering gehandhaafd zijn 394 Preekstoelen 40Preekstoelen vóór de Reformatie 40Bewaard gebleven preekstoelen 43Preekstoelen na de Reformatie 45Klankborden 46Verplaatsing van preekstoelen 515 Koorafscheidingen 52Het afgescheiden koor 52Doksalen 52Koorhekken 57Koorhekken na de Reformatie 58Gebruik van het koor 61Ingrijpende wijzigingen 656 Orgels 66Orgels vóór de Reformatie 66Verplaatste en aangepaste orgels 66Gebruik van het orgel 71Orgelluiken 73Orgelluiken op schilderijen 74Andere thema’s op orgelluiken 79III Interieuronderdelen die nade zuivering verdwenen zijn 837 Altaren en altaarstukken 84Verwijdering van altaren 84Altaarstenen 87Hergebruik van altaarstenen 87Herwaardering van altaarstenen 88Altaarstukken 898 Beelden en schilderingen 94Verwijdering van beelden enschilderingen 94Beelden als museale aanwinsten 98Opnieuw beelden in de kerk 99Hergebruik van materiaal endesacralisatie 101Onderwaardering en herwaarderingvan schilderingen 102Thema’s van schilderingen 103Het Laatste Oordeel 107Gewelfschotels en sluitstenen 111Terugkeer van beelden 1169 Doopvonten 120Een andere dooppraktijk 120Hergebruik van doopvonten 121Soorten doopvonten 121Verplaatste doopvonten 123Doopvonten als museale aanwinsten 125Geelkoperen doopvonten 126Invloed van de Liturgische Beweging 12710 Nissen 134Katholieke nissen in protestantse kerken 134Sacramentsnissen en sacramentshuizen 134Verwijdering van sacramentshuizen 135Aan het licht gekomensacramentshuizen 138Piscina-nissen 140Overige nissen 143Herwaardering van nissen 144IV Interieuronderdelen die nade zuivering aangebracht zijn 14911 Doophekken en dooptuinen 150Hekwerken rondom de preekstoel 150Vroege doophekken 150Doophuizen als kenmerk van het protestantsekerkinterieur 154De dooptuin als het liturgische centrum 155De plaats en de uitvoering vande dooptuin 156Andere mensen in de dooptuin 158Het doophek bedreigd 15912 Tekstschilderingen 164Tekstschilderingen voor en nade Reformatie 164De overgang van beeld naar Woord 166De Tien Geboden, de Geloofsbelijdenis en hetOnzevader 168Verplaatste tekstborden 172Makers van tekstborden 173Afbeeldingen op tekstborden 175Predikantenborden 177Verval en herwaardering vantekstschilderingen 17713 Banken 178Zitten en staan in de kerk 178Kerkbanken 178Zitplaatsen voor geestelijken enherenbanken 183Kerkenraads- en overheidsbanken 183Verschillende latere ontwikkelingen 190V De kerkruimte als begraafplaats 19514 Graftekens 196Luidklokken 196Begraven in de kerk 198Grafmonumenten 199Epitafen 204Verwijderde memorietafels 209Grafzerken 211Wapenborden en rouwborden 217Overgangstekstborden 220Herwaardering van graftekens 221VI Avondmaalsgerei 22515 Zilveren avondmaalsbekers 226Avondmaalsviering ‘onder beidegedaanten’ 226Avondmaalsbekers in de protestantsetraditie 226De oudste avondmaalsbekers 227Continuïteit met de katholieke traditie 228Katholieke afbeeldingen en teksten 235Zilveren avondmaalsbekers vanafde zeventiende eeuw 236Geraadpleegde literatuur 238Register van plaatsnamen 246Nadat de Reformatie in ons land voet aan de grond had gekregen, werden de kerken gezuiverd van alles wat aan de katholieke eredienst herinnerde. Dat is althans het gangbare beeld. Aan de hand van tal van voorbeelden uit oude stads- en dorpskerken laten de auteurs zien dat toch veel middeleeuwse interieuronderdelen (preekstoelen, koorhekken en orgels) gehandhaafd zijn en dat nieuwe (doophekken, pilaarbanken en tekstborden) eraan zijn toegevoegd. Ook staan de auteurs stil bij verwijderde onderdelen die later weer zijn teruggebracht, zoals doopvonten, muurschilderingen en nissen. Met speciale aandacht voor het vroegste protestantse zilveren avondmaalsgerei biedt 'Het kerkinterieur op de schop' een fraai overzicht van de interieurs van protestantse kerken en het gebruik ervan – met nadruk op de periode van 1572 tot halverwege de zeventiende eeuw.