Een schrijfster die laat zien waarom Rusland de staatsterreur tegen de eigen burgers niet kan verwerken Michel Krielaars Er gaat bijna geen dag voorbij waarin ik niet denk aan Ilja Jasjin, Aleksej Navalny en Vladimir Kara-Moerza, drie Russische activisten die tot lange gevangenisstraffen zijn veroordeeld omdat ze zich tegen het Poetin-regime hebben uitgesproken. Niet dat we bevriend zijn, maar ik heb ze in het verleden een paar keer gesproken en ben sindsdien onder de indruk van hun moed om niet te zwijgen wanneer hun meeste landgenoten dat wel doen. Mijn helden hebben een voorganger in de schrijfster Lidija Tsjoekovskaja (1907-1996). Van haar hand las ik Het open woord, een onlangs door Emma de Klerk vertaalde bundel redevoeringen en open brieven aan het Sovjet-gezag uit de jaren 1965-1974. Die dappere teksten zijn dezer dagen actueler dan ooit, omdat ze je het onvermogen van Rusland laten zien om de staatsterreur tegen de eigen burgers te verwerken. ‘Wanneer een samenleving zich geen rekenschap geeft van haar geschiedenis, loopt ze het risico dat dezelfde mechanismen van repressie zich herhalen’, schrijft ze daarover. Een halve eeuw later heeft Tsjoekovskaja gelijk gekregen. Want in het Rusland van Poetin worden net als in de Sovjet-Unie schrijvers en geleerden met afwijkende meningen vervolgd, houden anderen van angst hun mond en schreeuwen de officiële instanties om het hardst mee om die dissidenten te verklikken en het gevang in te duwen. Het indrukwekkendste geschrift in Het open woord is een open brief uit 1966 aan Michail Sjolochov, de voorzitter van de Schrijversbond. Sjolochov had zich op het 23ste Partijcongres verontwaardigd uitgelaten over Andrej Sinjavski en Joeli Daniël, die hun romans onder pseudoniem in het Westen hadden gepubliceerd en daarom tot respectievelijk zeven en vijf jaar strafkamp waren veroordeeld. Volgens hem hadden ze doodgeschoten moeten worden, zoals onder Stalin zou zijn gebeurd. Tsjoekovskaja confronteert hem nu met zijn woorden: ‘U had gewild dat rechters over Sovjet-burgers zouden oordelen zonder zich te laten belemmeren door het wetboek en dat zij zich niet door wetten, maar door “rechtsbewustzijn” hadden laten leiden.’ Dat Sjolochov zijn zin niet kreeg, had er alles mee te maken dat de Sovjet-Unie tijdens de dooi onder de in 1964 afgezette partijleider Chroesjtsjov enigszins op een rechtsstaat begon te lijken, hoewel die inmiddels alweer op zijn retour was. In een andere open brief, uit 1968, schrijft Tsjoekovskaja dat het verlangen naar de meest basale vorm van rechtvaardigheid na Stalins dood onbeantwoord is gebleven. De weduwen van de slachtoffers kregen weliswaar te horen dat hun echtgenoten onterecht gearresteerd waren, maar degenen die hen de dood in hadden gejaagd werden ongemoeid gelaten. Zij wil nu een publiekelijk antwoord op de vraag wat de oorzaak is van de ‘volslagen hulpeloosheid’ van het volk tegenover die staatsterreur. Zelf weet ze het antwoord al: ‘Die leugen, die ieder uur herhaald werd, verhinderde de mensen om te weten te komen wat er in hun eigen land met hun medeburgers gebeurde. Sommigen wisten niets uit onnozelheid of naïviteit, anderen omdat zij liever niets wilden weten.’ Je begrijpt meteen waarom de huidige voorzitter van de Schrijversbond zich in militair uniform hult en het logo van de Donbas-afdeling van zijn organisatie is veranderd in een Z – het symbool van de oorlog aldaar– met een pennetje erop. Een versie van dit artikel verscheen ook in de krant van 19 mei 2023.