Mussert

Hoe was het om Mussert te zijn? Waarom nam hij de verkeerde afslag? Hoe kan het dat hij in 1940 tegen een Duitse invasie was en hij daarna toch met de bezetter samenwerkte?

Bijna iedereen kent de naam Anton Mussert (1894-1946) maar haast niemand kan deze vragen beantwoorden. Auke Kok nam daar geen genoegen mee en is de archieven ingedoken. Hij sprak met familieleden, met nabestaanden van toenmalige intimi en bezocht de plekken waar Mussert woonde en werkte en waar hij verrassend grote mensenmassa's toesprak. Het resultaat is een minutieus verslag van hoe Mussert opgroeide, met zijn tante trouwde en als waterstaatkundig ingenieur in Utrecht op weg leek om minister te worden. Want zo getalenteerd en ambitieus was hij zeker. Vaak werd hij als opgeblazen burgermannetje versleten, maar in deze biografie rijst een heel ander beeld van hem op. Hij komt naar voren als een brutale, ijdele en volhardende 'politicus' die zich schandelijk verrijkt, die er (Joodse) minnaressen op nahoudt en uiteindelijk aan zijn eerzucht ten onder gaat.

Kok volgde het spoor van de NSB-leider in het voormalige Nederlands-Indië en concludeerde dat diens fatale radicalisering daar, in 1935, moest zijn begonnen: op het hoogtepunt van zijn populariteit, enthousiaster dan ooit toegejuicht, kreeg hij, zoals Kok schrijft, de tropenkolder. Zelfoverschatting duwde hem naar de marge van het vaderland dat hij meende te moeten redden. Toen hij zelf de hoop eigenlijk al had opgeven dat hij Nederland uit het economische en mentale slop zou halen met zijn 'Nederlands fascisme', viel Duitsland Nederland binnen en kon alleen Hitler hem nog aan de macht brengen.

Musserts collaboratie met de Duitsers was een complexe aangelegenheid van schipperen, wanhopen, toegeven en (soms even) dwarsliggen. Dat ging door toen hij zich in 1943 'Leider van het Nederlandse volk' mocht noemen. Geloofde hij daar echt in? Zou hij werkelijk nazi-premier van een 'vrij' Nederland zijn geworden? Maak de reis naar het kwaad mee en oordeel zelf. Lees hoe iemand een autocraat wordt, zichzelf iets wijsmaakt en dan ontdekt dat er geen weg meer terug is. Met als onverbiddelijk sluitstuk zijn executie op de Waalsdorpervlakte in mei 1946, nu tachtig jaar geleden.