Ferruccio Francesco Frisone

Met de verfilming in 2001 van de roman van Louis de Bernières uit 1993, Captain Corelli's Mandolin, kwam naast drama en romantiek ook een stuk recente geschiedenis over de Italiaanse invasie van Griekenland aan het begin van de Tweede Wereldoorlog aan bod. Daarbij werd ook de arrestatie en soms ook liquidatie van Italiaanse soldaten door Duitse legereenheden (gewone en Waffen-SS) duidelijk in beeld gebracht. De Italiaanse troepen die niet tot de fascistische harde kern behoorden, werden na de capitulatie van Italië op 3 september 1943 krijgsgevangen genomen. Helaas was het geen dichterlijke vrijheid in deze roman, maar harde realiteit. Die wordt in het dagboek van korporaal Frisone verder aangevuld. De Italiaanse krijgsgevangenen in Duitsland hebben immers, net door de bizarre wending van de oorlogsgeschiedenis voor Italië, nauwelijks op enige aandacht mogen rekenen. De vertaling van het oorlogsdagboek van korporaal Frisone voorziet dan ook in een welkome aanvulling. Het verhaalt de afvoer van Italiaanse soldaten in Albanië naar een krijgsgevangenkamp in Bulgarije om ten slotte in het kamp Fullen in het polderachtige Emsland terecht te komen. Het krijgsgevangenenkamp Fullen is een onderdeel van Stalag VI C Barthon. Op slechts enkele kilometers van de Nederlandse grens is het een dodenkamp, met minimale voorzieningen, waar aan het einde van de oorlog vooral zieke Italiaanse soldaten worden geplaatst. Korporaal Frisone heeft zware rugklachten - hij lag in een hospitaal op het moment dat de Italianen worden gearresteerd - maar heeft toch genoeg snippers papier om zowel een dagboek bij te houden als om zijn medegevangen te portretteren. Hij kan niet in de veenontginning ingezet worden, maar maakte wel de kruisen om op de graven te plaatsen. Zijn dagboek is niet alleen een egodocument dat een belangrijk relict is voor de familie, maar het biedt ook inzicht in het kampleven. Dat verschilt uiteraard niet zo veel van het leven in andere krijgsgevangenkampen, maar biedt wel een inzicht in hoe Italianen het zompige polderklimaat ondergaan. Die klimaatschok wordt gelinkt aan de cultuurschok met de Duitse bewakers en de Russische krijgsgevangenen die nog in het kamp zitten, evenals een Senegalees met tbc die naar Fullen wordt gebracht om er in het ziekenhuis te sterven. Opmerkelijk is dat de spanningen onder de Italianen in het dagboek niet worden verbloemd. De beschrijving van de laatste dag in het kamp, bij de ontruiming op 20 augustus 1945, met een tocht langsheen de begraafplaats en het zien van de arena waar massa-executies door ophanging of door machinegeweervuur plaatsvonden, is een sterke getuigenis van het nutteloze lijden die ook deze oorlog genereerde. Dat het Italiaanse dagboek vertaald werd, in het Duits en nu in het Nederlands, is een bijzonder mooie daad om een vrijwel vergeten voetnoot in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog terug de status van hoofdstuk te geven. Een serene getuigenis die tot reflectie noopt.