Frank van Empel

Volgens het marktmechanisme is de een z'n dood de ander z'n brood. Competitie levert winnaars en verliezers. Voor de samenleving als geheel kan dat heel goed uitkomen op een zero sum game. Systemen, netwerken en rizomen zijn dusdanig verweven dat competitie alleen nog verliezers op zal leveren. Wanneer de bewoners van Beijing met mondkapjes op over straat gaan, hoeven wij in Europa niet te denken dat wij nog lang schone lucht zullen ademen. Klimaatproblematiek en extreme armoede zijn onder de issues die opgelost dienen te worden, wil de mens als soort overleven. Omvangrijke oplossingen kunnen we alleen maar samen vinden, door coöperatie, door te delen en innoveren (accumulatief leren). Gelukkig is de mens daartoe geschikt, zeggen sociaal psychologen, maar dat blijkt ook uit het succes van bijvoorbeeld de coöperaties van Mondragon, die zich een meeromvattender doel stellen dan winst voor de aandeelhouder: 'Het is noodzakelijk om oog te krijgen voor de kracht van coöperatief ondernemen dat niet financiële winst centraal stelt, maar die winst als middel gebruikt om haar doelstellingen van zinvol werk, van de productie van welvaart, van ecologische duurzaamheid, van welzijn, van solidariteit te realiseren.' Mondragon lijkt een voorbeeld van een Joint Effort Society (JES!). JES is een nieuw politiek engagement model en vrije vereniging van individuen die oprijst uit de groep goed geïnformeerde, netwerkende en betrokken burgers. Zulk een samenleving heeft een gezonde relatie met de natuur, begrijpt de wederkerigheid en relaties in en tussen systemen en richt zich op het welbevinden van alle mensen, hier en nu, daar en later. Drie grondslagen voor een Joint Effort Society (JES!) Eerste Grondslag Vrijwel alle moderne denkrichtingen gebruiken het concept evolutie. Dit begrip is synoniem voor ontwikkeling. Een ontwikkeling start steevast simpel, dan wordt "dit" eraan toegevoegd en "dat" aangepast. Voor je het weet zit je met een complex systeem of complex netwerk. Complexe netwerken en systemen komen niet uit de lucht vallen, maar zijn door evolutie ontstaan. Wanneer de verandering in systemen betrekking heeft op "eco", dan noemen we dat "ecolutie". Eco betekent "milieuvriendelijk" of "milieugevoelig". Het gaat dan om de ontwikkeling in de tijd van de 3P's, die staan voor de mens (People), de planeet Aarde (Planet) en het maken van winst (Profit). In de loop van de tijd raken de 3P's met elkaar vervlochten in systemen en netwerken die steeds omvangrijker en ingewikkelder worden tot niemand de samenhang meer ziet en de zaak uit de hand loopt. Het systeem of het netwerk ontwikkelt zich volgens een eigen dynamiek en snelheid verder. In plaats van constructief wordt de ontwikkeling destructief. Wil een samenleving de betreffende systemen en netwerken (verbindingen) weer onder controle krijgen, dan moet ze op grote schaal "deconstructie" plegen. Het systeem of het netwerk dient ontregeld te worden om weer in de positie te komen dat nieuwe ontwikkelingen kansen krijgen. Deconstructie heeft, net als destructie en constructie, betrekking op het menselijk gedrag, op technologieën en instituties, en op besluitvorming. Ecolutie, zo kun je ook zeggen, is de omkering van een destructieve ontwikkeling naar een constructieve door middel van deconstructie. Wanneer de ontwikkeling van klein naar groot, van simpel naar complex, ontspoort, pleit dat voor een omkering van de ontwikkeling, van groot naar klein, van complex naar simpel. Op die manier brengen we het systeem of netwerk onder controle. Dat lukt echter nooit helemaal, omdat we niet precies weten hoe de werkelijkheid in elkaar zit. De werkelijkheid is niet lineair. Als we het universum beschrijven, moeten we verschillende theorieën hanteren om het geheel te kunnen verklaren. Zo zijn er ook verschillende theorieën nodig om het gedrag van mensen te duiden. Mensen creëren hun eigen perceptie van de werkelijkheid. Er zijn dus ruim 7.000.000.000 werkelijkheden naast elkaar, waartussen miljarden verbindingen bestaan, die ook nog eens continu veranderen, wat het voor een gewoon mens onmogelijk maakt om alles te vatten. Dat geldt ook voor wat er in zijn/haar eigen hoofd gebeurt, waar al die percepties vorm, inhoud en betekenis krijgen. Het menselijk brein bevat zo'n 100 miljard zenuwcellen. Het aantal verbindingen tussen die cellen is zo groot dat het getal niets meer zegt. Conclusie: de werkelijkheid is super ingewikkeld. We kunnen er wetenschappelijk onderzoek naar doen, maar dat haalt doorgaans weinig uit, omdat de meeste wetenschappers - net als gewone stervelingen - uitgaan van lineaire verbanden. We kunnen er over gaan vergaderen, maar ook dat haalt weinig uit. Iedereen heeft immers een eigen perceptie van de werkelijkheid. Overleg daarover leidt al gauw tot een Babylonische spraakverwarring. In feite is de werkelijkheid alleen maar te begrijpen vanuit het individu, met zijn percepties, veronderstellingen, (voor)oordelen, opgebouwde kennis, intuïtie en ervaringen. Wel kunnen we stellen dat al die verschillende individuen in staat zijn om samen een gemeenschap te vormen en bepaalde afspraken te maken over de wijze waarop ze samen leven. Een van de menselijke eigenschappen die leidt tot het vormen van een functionerende gemeenschap is die van de wederkerigheid. De mens is geneigd om iets terug te geven wanneer hij of zij iets krijgt. Dat basisprincipe kennen en gebruiken we allemaal. Een andere gedeelde eigenschap is dat we ons het lot van anderen aantrekken, vooral van degenen die ons na staan. En, mensen delen informatie, ze roepen elkaar op zich te committeren, mee te doen en laten zich verleiden tot participatie door anderen aan wie ze zich om de een of andere wijze verwant voelen, bijvoorbeeld. Naarmate méér individuen zich bewust worden van de patronen van een destructieve ontwikkeling in hun gedrag, in de technologieën, werking van instituten en/of de wijze waarop besluiten in de gemeenschap worden genomen, stijgt de kans op ecolutie. Hoe meer zelfbewuste individuen er zijn, hoe sneller die ontwikkeling gaat. De soevereiniteit van het individu, deze macht om zelfstandig te kunnen kiezen en naar eigen goeddunken te handelen, is de basis van vrijheid. In het Engels spreken we dan over Social Liberty, een filosofische stroming die grenzen stelt aan de macht die een samenleving kan uitoefenen over het individu. Mensen mogen in deze benadering alles doen, zolang ze anderen daarmee (bewust of onbewust) geen schade berokkenen. Tweede Grondslag Bewust, onbewust, zelfbewust, allemaal begrippen die hetzelfde lijken uit te drukken. Heel anders dan in de Engelse taal. Als je (een individu) onbewust iets meemaakt, komt er informatie binnen waar je niets mee doet. Besteed je daar wél aandacht aan, dan ben je jezelf bewust van de situatie (awareness). Stel je jezelf ook nog kritische, existentiële vragen - Wat betekent dit voor mij? Hoe sta ik hier in? Welke patronen zie ik in mijn eigen gedrag? En: hoe (re)ageer ik in het vervolg? - dan ben je zelfbewust. Zelfbewustzijn (self-awareness) maakt mensen uniek. Door jezelf de goede vragen te stellen, kun je steeds meer inzicht krijgen in de werking der dingen, het gedrag van mensen, de toepassing van technologie, instituties en besluitvormingsprocessen. Door alle nieuwe inzichten te integreren in de kennis die je al hebt en het geheel steeds weer consistent te maken (het moet kloppen), kun je als individu steeds hogere niveaus van zelfbewustzijn bereiken, waarvoor de hersenen gestimuleerd worden om ongebruikte cellen te activeren en verse verbindingen aan te leggen. Door je kennis en leerervaringen te delen met anderen, help je mee om de samenleving fysiek, mentaal en ethisch op een hoger niveau te brengen. Derde Grondslag De joint effort society (JES) is zo'n organische, decentrale leefgemeenschap. Een reactie op de affluent society van de jaren 70/80, toen sterke politieke leiders als Joop den Uyl in Nederland, Margaret Thatcher in Engeland en Ronald Reagan in de VS de samenleving van bovenaf vormgaven en dirigeerden. JES is het tegendeel; een gemeenschap waar mensen handelen en bijdragen uit vrije wil en gezamenlijk de vruchten van de aarde plukken. Het gaat hierbij voornamelijk over welzijn, over het leiden van een leven dat je in alle redelijkheid waardeert te midden van anderen die tevens hun levens leiden zoals ze waardevol achten. De Joint Effort Society is een samenleving van actieve, productieve en vrije individuen. Het is de maatschappij, gerund als een studentenflat. Een maatschappij waar kwaliteit belangrijker is dan kwantiteit. Waarbij we onder kwaliteit verstaan: een essentiële, onderscheidende eigenschap van iets of iemand. De Joint Effort Society is een spontane orde van onderen af. De dynamische ontwikkeling naar steeds hogere niveaus van (zelf)bewustzijn, door en over de diepten van destructie, uitmondend in JES, noemen we ecolutie. Het bewustzijn dat het met de economie, de ecologie en de sociaal-culturele gemeenschap niet goed gaat, wordt gevoed door een avant-garde die groeit en waarvan mensen als Al Gore, Donella Meadows en de Club van Rome deel uitmaken. Het bovenstaande artikel werd oorspronkelijk geschreven voor Ecolutie (www.ecolutie.nl)

Op 11 april is het precies 200 jaar geleden dat dokter Parkinson zijn 'Essay on the shaking palsy' schreef. Twee jaar geleden waren Frank van Empel en zijn vrouw Caro Sicking te gast in Het Oog. Frank heeft Parkinson en vertelde twee jaar geleden dat hij een Deep Brain Simulation zou ondergaan. Hoe gaat het nu met hem?

Frank van Empel (64) schreef een nieuw boek over Parkie, de vijand van zijn lichaam. De verschijnselen van zijn parkinson worden onderdrukt door deep brain stimulation. "Mijn boek gaat over het bezweren van doodsangst. Maar voorlopig ben ik er nog." Jannetje Koelewijn 23 november 2018 om 15:24 Zijn gezicht is een masker, maar een vrolijk masker, met heldere ogen en een lachende mond. Hij lijkt normaler te lopen dan de laatste keer dat ik hem zag, in mei 2015. Minder voorovergebogen, minder sloffend. Het valt me op als ik van de voordeur van zijn huis in Vught achter hem aan loop naar de woonkamer. Als we zitten zie ik zijn nieuwe voortand, iets witter dan de andere. In zijn nieuwe boek, Parkinson Hotel 2, heb ik gelezen hoe hij eraan komt. Op een ochtend werd hij wakker, moest naar de wc, nam geen tijd om rustig op te staan, denderde duizelig de trap af en klapte met zijn gezicht op de drempel van de badkamer. 'STOM, STOM, STOM.' Duizeligheid is een bijwerking van de medicijnen die hij slikt. De ene voortand stak haaks naar buiten, de andere was verdwenen in zijn bovenkaak. Frank van Empel (64), schrijver, oud-journalist, heeft parkinson. En hij heeft, zoals veel mannen met deze ziekte, en sowieso veel mannen op leeftijd, prostaatkanker. Dat hij die ochtend opeens zo nodig naar de wc moest kwam door de bestralingen die hij had ondergaan. De (nogal smerige) details van het effect daarvan op zijn ingewanden beschrijft hij in geuren en kleuren in zijn boek. Typisch Frank: graag in de overdrive. Mensen die hem kennen uit de tijd dat hij voor Haagse Post en Elsevier schreef, en later voor NRC, zeggen dat hij soms wel zeven stukken op een dag tikte. De parkinson - ongenode hotelgast Parkie in zijn boek - heeft hem nog grenzelozer gemaakt. Schaamtelozer ook. Dat is wat de ziekte met mensen doet: eigenschappen uitvergroten. Jaloerse wanen Het eerste interview met Frank van Empel was in april 2015, toen hij Parkinson Hotel 1 net af had. Hij praatte aan een stuk door, dwingend en monomaan, bijna onverstaanbaar door zijn eentonige en nasale stemgeluid. Langs zijn kin droop speeksel. Hij trilde en schudde over zijn hele lijf. Hij vertelde over de wanen waar hij aan leed, vooral jaloerse wanen waarin zijn vriendin Caro Sicking - ze zat met een niet al te opgewekt gezicht naast hem - seks met andere mannen had. Hij was woedend dat ze geen seks met hem wilde hebben. Maar Frank, hoteleigenaar Franky in zijn boek, wist tegelijkertijd heel goed dat hij voor haar niet meer te harden was. "Ik loop krom, ik stink naar pies, ik ben langzaam, ik voel anders aan. Ik werk verstikkend. Ik kleineer iedereen." Daarom had hij besloten te doen wat zijn neuroloog hem al jaren adviseerde: hij zou in het Sint-Lucas Ziekenhuis in Gent deep brain stimulation ondergaan. "We houden weer van elkaar. De zwarte wolk is uit het huis." Caro Sicking Ik was erbij toen de neurochirurgen een paar weken later gaten in zijn schedel boorden, waarna ze met de neuroloog, Chris van der Linden, twee elektroden in de nucleus subthalamicus plaatsten, een hersenkern van zeven bij vier millimeter boven de hersenstam die de bewegingen soepel laat verlopen. Daarna werd de stroom erop gezet en ter plekke ontspanden Franks handen zich. Het trillen en beven stopte. De elektrische signalen onderdrukken de symptomen van de ziekte, dat is het idee erachter. Bij parkinson sterven de dopamineproducerende zenuwcellen in de hersenen af, en zonder dopamine ga je trillen en beven en raar lopen. "Psychisch verander je ook", zei Van der Linden, "want de zenuwcellen in de frontale kwabben, waar je persoonlijkheid zit, krijgen niet meer de input die ze gewend waren." Die zenuwcellen kunnen spontaan ontladen en dan kun je waanideeën krijgen. Je kunt door het gebrek aan dopamine neerslachtig en initiatiefloos worden. In mei 2015 kwam Frank het ziekenhuis uit met onder zijn rechtersleutelbeen een stimulator waarmee hij zelf per afstandsbediening de spanning op de elektroden kon regelen. "Fysiek vind ik hem beter", zei Caro een paar dagen later. "Maar psychisch?" Dat wist ze nog niet zo zeker. Wandelvoetbal In Parkinson Hotel 2 heeft Franky er twee ongenode gasten bij gekregen, twee nieuwe Boodschappers van de Dood: de Oude Man en man-eater Prostata. Parkie is dol op haar, maar snapt hoe gevaarlijk ze is voor het voortbestaan van het hotel. Als zij Franky velt, is Parkie zijn onderkomen kwijt. En Parkie houdt er juist zo van om met de hoteleigenaar te filosoferen over de Grote Thema's als Tijd en Ruimte en Oneindigheid. Dus vindt hij het schitterend dat Prostata met vijfendertig röntgensessies voorlopig kapot wordt gemaakt. Hoe gaat het ondertussen met Franky, alias Frank? "Goed", zegt hij. "Ik doe aan wandelvoetbal. Ik ren iedere dag in het bos." "En je danst", zegt Caro Sicking, die er weer bij is, heel wat vrolijker dan de vorige keer. "Je maakt muziek." "Mijn boek gaat over het bezweren van doodsangst", zegt hij. "Maar voorlopig ben ik er nog." Hij praat niet meer aan een stuk door en is beter te verstaan. Hij luistert als Caro wat zegt en zijn kin is droog. Hij schudt en beeft wel, vooral als het onderwerp op seks komt. Dan bonken zijn handen op het tafelblad. "Emotie", zegt hij, waarna hij over de kleinkinderen begint, over de oudste van bijna een. "Ze is altijd bang als ze me ziet." "Niet altijd", zegt Caro. "En het trekt bij." "Gisteren vroegen twee mensen in een auto me de weg naar Maurick en terwijl ik nog sta te denken of ze Maurick Kasteel bedoelen of Maurick College of het plein, slaan zij de deur dicht en rijden door. Ik zag ze denken: die is niet goed bij zijn hoofd." "Nou en?", zegt Caro. "Mijn zel$eeld is beschadigd", zegt Frank. "Dat bedoel ik. Dus seks " - bonk, bonk, bonk - "is een gevoelig punt. Ik kan het ook eigenlijk niet meer en dat is de schuld van Prostata. Maar ik mis het niet. Of ik mis het wel, maar we hebben er een modus in gevonden." En de jaloerse wanen? "Helemaal weg." Stuk eenvoudiger leven "Helemaal weg", zegt Caro. "Voor mij is het leven een stuk eenvoudiger sinds de deep brain stimulation." Dus psychisch? "Is hij veel beter. Er zit hier een heel andere man dan drieënhalf jaar geleden. Die keer" - ze kijkt naar Frank - "dat ik met een vriendin naar Vlissingen was, voor de operatie nog, en dat jij me de hele tijd belde om te vragen of ik al met een of andere jonge god in bed lag. Dat was echt het dieptepunt. Toen dacht ik: ik moet weg bij die man." "Vorige week was je in Athene", zegt Frank. "Ik heb je niet één keer gebeld." "We houden weer van elkaar", zegt Caro. "De zwarte wolk is uit het huis." "Weet je nog" - Frank kijkt naar Caro - "die vrouw die we tegenkwamen toen we met mijn boek op tournee waren? Haar man was door de parkinson seksverslaafd, gokverslaafd en koopverslaafd." Caro: "O ja, dat was echt heel droevig." Met Franks toestemming bel ik Chris van der Linden, de neuroloog uit het Sint-Lucas, en vraag hoe hij vindt dat het met Frank gaat. In mei 2015 vertelde hij hoe precies het erop aankwam waar de elektroden geplaatst werden. Een millimeter te veel naar het midden van de nucleus subthalamicus en hij zou te dicht op de emotionele zenuwbanen zitten, in plaats van op de motorische zenuwbanen. Hij had in het verleden meegemaakt dat patiënten na de operatie volkomen ontremd waren geraakt. Er waren er die zelfmoord pleegden. "Mijn persoonlijkheid, mijn identiteit, alles verdwijnt." Frank van Empel Nu zegt hij: "Wat de psychische verbetering betreft moet ik afgaan op wat Caro zegt, want om het goed te kunnen beoordelen zou ik Frank langer moeten meemaken." Wat ziet hij wel? "Verbetering van de spraak. En hij loopt normaler. Hij lijkt minder snel achteruit te gaan en dat zou in overeenstemming zijn met wat nu uit studies begint te blijken: de continue stimulatie van de nucleus subthalamicus remt de ziekte een beetje af en het heeft effect op het hele brein." Het vermoeden bestaat ook, zegt hij, dat de zenuwbanen rond de nucleus subthalamicus door de stimulatie een dichtere structuur krijgen. "Dat zou dan komen doordat er weer meer verbindingen ontstaan." Hij gaat daar nu met andere neurologen een studie naar doen. En dat schudden en beven zodra het over iets spannends gaat? "Bij emotie komt de tremor altijd terug, hoe goed je ook stimuleert. Ik zeg wel tegen patiënten: verboden emoties te hebben. Geen stress, want dan begint het weer." Bedorven melk Frank laat op zijn telefoon de rap horen die hij bij zijn nieuwste boek heeft gemaakt. Die rap is opgenomen met leden van de Nederlands-Marokkaanse band Kasba. Vanuit de diepte van mijn brein / krijgt mijn lichaam een sein / je bent er helemaal geweest / ik beheers jouw lichaam... Franks mondhoeken gaan naar beneden. Parkie is mijn naam / ik ben monomaan / een alter ego van jou / ik maak jou knettergek... Waarom moet hij nu bijna huilen? Frank: "Mijn persoonlijkheid, mijn identiteit, alles verdwijnt." Zijn handen bonken op de tafel. "Ik ben bedorven melk, ik ben..." "Nee", zegt Caro. "Dat ben je niet." "Ik probeer mezelf wijs te maken dat ik Parkie de baas ben, maar Parkie heeft de macht en hij wil" - bonk, bonk, bonk - "dat ik afga." Afga? "Ten opzichte van jou. Ik kom beroerd over. Dat weet ik heus wel." "Je boek, je lied, je bent in de rouw", zegt Caro. "Je bent continu afscheid aan het nemen van wie je was." "Continu, ja." "Dat moeten we allemaal. Alleen" - zij probeert te lachen - "gaat het bij jou wat sneller."