Jan Dirk van der Burg

Fotograaf Jan-Dirk van der Burg week af van het rechte pad en liet zich leiden door de poëzie van meanderende lijnen in het gras. 'Olifantenpaden zijn bewijzen van stil verzet.' LENNIE STINISSEN 'Dus u bent een echte fotograaf ?', vraagt een jongetje. 'Maar waarom fotografeert u dan geen supermodellen?' Jan-Dirk van der Burg staat al een half uur op een wankele keukenladder, midden op een kruispunt in Schalkwijk. Hij draagt een fluo landmetersjasje om minder op te vallen en wacht geduldig tot iemand over het paadje in zijn vizier wandelt of fietst. Van der Burg weet niet meteen een antwoord. 'Nou, ik ga wat leuks doen!' Het jongetje stapt weg, Van der Brug drukt af, en begint na te denken. 'Tijdens een vakantie in Tsjechië vielen ze me voor het eerst op', vertelt de freelancefotograaf. 'Op een grasveld tussen strakke Oostblokarchitectuur zag ik plots een spinnenweb van onofficiële paden. Dat was dankbaar materiaal om mee te spelen als fotograaf. Eenmaal thuis, begon ik de Nederlandse paden op te zoeken via Google Streetview. Ik ging plots heel anders naar de openbare ruimte kijken. Saaie industrieterreinen werden plots fascinerende plekken.' Olifantenpaden heten ze, verwijzend naar de kolossale lastdieren die zich in het oerwoud de kortste weg door het groen banen. Ook mensen vertonen dat instinct. 'Het Engelse desire path zegt dat zoveel mooier. Het is de weg die de mens zelf uitstippelt, de weg waar hij naar verlangt.' Van der Burg werd aangetrokken door de zachte rebellie die uit de paden spreekt. 'Het zijn bewijzen van stil verzet. Ik vind het mooi als mensen die vernuftig aangelegde lus in het fietspad niet accepteren, en die weerstand visueel zichtbaar wordt in het landschap. Het zijn monumentjes van burgerlijke ongehoorzaamheid.' 'Eigenlijk vertonen al die lijnrecht aangelegde paden een kromme gedachtegang', gaat Van der Burg verder. 'De mens heeft geen hoekigheid van lopen in zich. We wandelen niet lijnrecht en slaan niet loodrecht af. Zelfs op een zebrapad vertoont onze route een natuurlijke kromming. Maar in Nederland is er helaas geen plaats voor organisch gegroeide wegen. Elk weg wordt zorgvuldig uitgestippeld.' Kuddegedrag De spontaan ontstane paden zijn niet per se beter dan hun verharde broertjes. Ze zijn gewoon korter. In zijn boek vermeldt Van der Burg daarom bij elke foto de terreinwinstten opzichte van de officiële weg. 'Die bedraagt somsmaar 1,5 meter, maar toch kiezen mensen voor het zanderige in plaats van het verharde pad. Dat hebben we gemeen met de olifanten. Waarom een omweg nemen als het korter kan?' In de regel houden stedenbouwkundigen en landschapsarchitecten weinig rekening met het verlangen naar de kortste weg. 'De architecten die ik sprak, zagen het niet als vandalisering van hun ontwerp, maar juist als een waardevolle menselijke aanvulling.' Het meest komen de lijnen voor in de buurt van benzinestations, bushaltes, stations en kantoorruimtes. 'Een verkeersdeskundige legde me uit dat langzame weggebruikers het wel accepteren om de officiële, uitgestippelde route te volgen aan het begin van hun verplaatsing. Maar zodra de eindbestemming in zicht komt, maken ze geen omwegen meer en gaan ze recht op hun doel af.' Schrijver Maarten 't Hart verbaast zich in het boek over het kuddegedrag dat uit de olifantenpaden spreekt. 'Is zo'n paadje eenmaal ontstaan, dan houdt iedereen zich eraan. Niemand heeft dan kennelijk nog de neiging om ernaast te gaan lopen of fietsen.' Ook Van der burg wil graag meer weten over de psychologie achter de paadjes. 'Wie neemt het initatitief om het gras plat te leggen? Wie zijn de volgers? En wie kiest toch voor het officiële pad?' De Nederlandse gemeente Leusden probeerde vorig jaar nog een olifantenpad tegen te gaan, maar tevergeefs. Ze groeven een greppel dwars over het pad, wierpen een zanddijk op en plaatsten een bord als barricade. Maar de buurtbewoners stapten gewoon van hun fiets, wandelden door de greppel, klommen over de dijk en glipten langs het bord. 'Eens ingesleten kan je als gemeente weinig ondernemen. Inzaaien helpt niet, want iedereen kent het als de kortste weg. Gemeenten die tegen dat menselijke instinct willen ingaan, wens ik veel succes. Zo lang er gras is, zullen er olifantenpaadjes zijn.'

Aan het cellofaantje dat om de krant zat was meestal niets te zien. Een ogenschijnlijk ongeopend poststuk uit Nederland met daarin nieuws van een week oud of ouder: de papieren versie van NRC Handelsblad geadresseerd aan mij, correspondent in de islamitische republiek Iran. Maar binnenin -meestal op de kunstpagina's - bleek dat Iraanse ambtenaren de krant hadden doorgespit. Op een foto van een ballerina trof ik dan een keurig geknipte blauwe sticker. Op de strandfoto van die ene warme dag waren de bikini's afgeplakt. Vervolgens vouwden ze de krant weer dicht en stopten hem terug in het cellofaan en lieten hem zo - met vertraging - bij mij bezorgen. Later kwam ik erachter dat ook de advertenties in Newsweek en The National Geographic (te koop in de kiosk om de hoek) werden afgeplakt, om te voorkomen dat de Iraniërs en ik kennis zouden nemen van de seksueel geladen advertenties van het verderfelijke Westen. De gedachte achter de censuur is simpel. De Iraanse staatsislam schrijft voor dat de burger tegen zichzelf in bescherming genomen dient te worden. Het individu is gevoelig voor corruptie, menen de geestelijk leiders, dus moet de staat als een strenge vader controle hebben over de afstandsbediening, de websites en de kleding- en drankkeuze van zijn kudde. De perfecte islamitische maatschappij is maakbaar, vinden de mannen die hier de baas zijn. Niet helemaal toevallig zijn ze vaak opgeleid als ingenieur of theoloog. Die maakbaarheid begint vooral met verbieden. Eens in de zoveel tijd klimmen politieagenten op daken om illegale satellietschotels naar beneden te gooien. Ieder jaar komt mijn knappe Iraanse schoonzusje wel weer eens boos thuis als de zedenagenten haar hebben gearresteerd omdat haar verplichte mantel te kort was. Ik stuur dit stukje via speciale software omdat Gmail - net als miljoenen andere websites - geblokkeerd is: een officiële vergeldingsmaatregel van de Iraanse staat tegen Google omdat deze de recente film tegen de profeet Mohammed, Onschuld van moslims, zou hebben verspreid. Big brother is watching you, zelfs als je de NRC leest, was de boodschap van de Iraanse knip- en plakambtenaren. Hoewel ik hen ondanks diverse pogingen nooit te spreken heb gekregen, heb ik gehoord dat het voornamelijk religieuze studenten waren die samen in een grote hal alle post doorwerkten. Iemand vertelde me dat ze het werk niet langer dan drie maanden mochten doen omdat ze anders zelf "gecorrumpeerd" raakten. Maar het kunstmatige isolement is hard ingehaald door de realiteit van de 21ste eeuw. Op mijn illegale satellietontvanger kan ik tientallen kanalen vinden met vrouwen die een stuk bloter zijn dan de afgeplakte vijftiger in Zandvoort, zittend in het zand voor een Campinawindvanger. En de maillot van de ballerina steekt schril af tegen de leggings die veel Iraanse meisjes in de stad tegenwoordig gewoon dragen, zedenpolitie of niet. De gekunstelde censuur is nu zelf opvallend geworden en het mikpunt van spot. Toen vorige week de Iraanse minister van IT verkondigde dat "het volk" had gevraagd om het blokkeren van Gmail, waren de grappen niet van de lucht: wie was dat "volk" dan wel, wilden veel mensen weten. De grote hal waar het stickerwerk werd gedaan, moet opgedoekt zijn, want sinds twee jaar ontvang ik geen beplakte kranten meer. Toen fotograaf Jan-Dirk van der Burg, bekend van zijn project 'Olifantenpaadjes', bij mij op bezoek was, heeft hij mijn hele stapel oude kranten doorgewerkt. "Geweldig!" bleef hij maar roepen, als hij weer nieuw plakwerk vond. Zijn tentoonstelling en speciale krant The Censorship Daily, met daarin zijn selectie van de mooist beplakte NRC's, is vrijdag in het Popup Pressmuseum aan het Museumplein in Amsterdam gepresenteerd. Daar is het requiem van de Iraanse plak- en knipcensuur te aanschouwen: het bewijs dat de samenleving niet maakbaar is, hoe hard de Iraanse leiders dat ook proberen.

Fotografie - INTERVIEW JAN-DIRK VAN DER BURG (36) Slip of the tongue Fotograaf Jan-Dirk van der Burg verzamelde wereldwijd dyslectische varianten van de fameuze Calvin Klein-onderbroek. Door Susanne Geuze Ze lijken onderdeel van de bekende advertentiecampagnes, deze zwart-witfoto's van gespierde mannen in Calvin Klein-ondergoed. Maar wie wat beter naar de tailleband kijkt, ziet het verschil. Van Calvni Klein tot Colvin Kloin: met subtiele spelfouten trachten handelaren in nepproducten wereldwijd de copyrightregels te omzeilen. Namaak is strafbaar, tenzij verwarring met het echte product is uitgesloten. Fotograaf Jan-Dirk van der Burg (36) verzamelde elf nepversies van de beroemde Calvin Klein-onderbroek en maakte met modellen, volgens de esthetiek van 'CK' zelf, een wonderlijke fotoserie: Calvin Klein - The Dyslexic Collection. Hoe kwam je op het idee voor dit project? 'Op vakanties in het Midden-Oosten en Oost-Europa struin ik graag shabby markten af. Ik vind dat fascinerend: merken of producten die populair zijn in het Westen, hebben blijkbaar een heilig aura. Het verkoopt, of het nu parfum is van Facebook of iPhone-sokken. Voor de grap kocht ik een onderbroek waar 'Calven Klein' op stond. Al gauw vond ik er ook een met 'Galvin Kloin'. Toen ik een derde te pakken kreeg, ging er een verzamellampje bij me aan.' 'Ik kan me er enorm over verbazen dat de halve mannelijke wereldbevolking rondloopt met de naam van een andere man op z'n onderbuik. Veel mensen zijn merknamen zo normaal gaan vinden dat ze vergeten dat Calvin Klein ook gewoon een levend mens is op deze aarde (Klein is inmiddels 72, red.). Waarom heeft hij die buikband versierd met zijn eigen naam? 'De Chinese varianten komen het dichtst bij het echte ontwerp, maar blijven tegelijk zo ver mogelijk van een mogelijke copyrightclaim. 'Kalvi Klan' klinkt toch veel creatiever dan het vrij fantasieloze origineel.' Hoeveel neppers heb je inmiddels zelf? 'Al met al een stuk of dertig, maar daar zitten ook een hoop dubbele tussen. Die broekjes kosten omgerekend tussen de 50 cent en 2,20 euro, dus voor het geld hoef je het niet te laten. De meeste zitten trouwens net zo lekker als het origineel.' Wat vindt Calvin Klein van je serie? 'Ik heb eerlijk gezegd geen idee. Ik heb nog niet geprobeerd contact met hem te leggen. Maar ik denk dat fabrikanten zich pas zorgen moeten maken als hun producten níét worden nagemaakt. Dat betekent namelijk dat ze niet aanslaan.'

zie link in url