Theo Gaasbeek

Zesendertig jaar na zijn ontsnapping uit Duitse krijgsgevangenschap heeft Godfrey Freeman (1924-1999) alsnog zijn belevenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog op schrift gesteld. Als sergeant vlieger van een Horsa zweefvliegtuig neemt hij deel aan de operatie Market Garden en de gevechten rond Arnhem in september 1944. Arnhem is voor de Britten een brug te ver en de auteur wordt door de Duitse SS-troepen krijgsgevangen gemaakt. Hij weet te ontsnappen tijdens het transport naar Duitsland en met hulp van het Nederlandse verzet door de frontlinies heen geallieerd gebied te bereiken. Na terugkeer in Engeland is hij tot het einde van de oorlog weer actief als vlieger bij de Royal Air Force. Zijn verslag is geen historische verhandeling over de militaire operaties rond Arnhem. Hij beschrijft afwisselend zijn vooroorlogse jeugdjaren, zijn opleiding bij het Glider Pilot Regiment en zijn persoonlijke ervaringen tijdens de laatste dagen van de slag bij Arnhem en zijn spannende ontsnappingsavontuur. De auteur schetst zichzelf als een jongeman op weg naar volwassenheid in een angstige en gewelddadige periode. Het boek is voorzien van enige originele zwart-witfoto's.

De jonge Britse arts Stuart Mawson werd in 1944 met zijn legereenheid gedropt bij Arnhem, waar zij na felle strijd met een SS-pantserdivisie van de troepen werden geïsoleerd. Een hotel te Oosterbeek veranderde in een veldhospitaal waar Mawson de zorg kreeg over honderden gewonde soldaten, Britten en Duitsers. Mawson schreef dit boek 35 jaar na dato, op basis van dagboekaantekeningen en eigen herinnering. Nog weer dertig jaar later verschijnt het thans in vertaling. Het is een zeer persoonlijk verslag; geen analyse van de Slag om Arnhem (18-24 spetember 1944). De mannen gingen welgemoed het vliegtuig in, maar meteen na hun dropping werd het strijdtoneel voor hen een ware hel. Mawsons relaas staat bol van bloedige taferelen in geïmproviseerde operatieruimtes: brancards, amputaties, ondraaglijke stank, gekmakend geluid van trommelvuur. Hij reconstrueert zijn ervaringen concreet van dag tot dag, vanuit zijn eigen beperkte blikveld, gelardeerd met vele gesprekken, tot en met onderhandelingen met de vijand over fouragering en evacuatie van gewonden.

Het is niet eenvoudig om in de stroom aan boeken over de Eerste Wereldoorlog met een originele invalshoek te komen. Toch is de Amerikaanse historicus Storey daarin geslaagd. In deze vooral voor een academisch publiek geschreven geschiedschrijving van de Eerste Wereldoorlog stelt de schrijver twee aspecten centraal: enerzijds de technologische innovaties (met de achterliggende gedachte dat technologie niet alleen vooruitgang brengt, maar ook de negatieve gevolgen in zich draagt) en anderzijds de invloed van de oorlogvoering op de leefomgeving van de mens (en de wijze waarop vooral soldaten deze beleven). Waardevol is ook de aandacht die Storey besteedt aan de oorlogvoering buiten Europa. Waar veel boeken vooral ingaan op de oorlog in (West-)Europa, in het bijzonder de loopgravenoorlog, staat dit boek ook stil bij de Oost- en Zuid-Europese fronten, maar ook bij de minder bekende geschiedenis van de oorlogvoering in Afrika en het Midden-Oosten. Een index en een uitgebreide bibliografie complementeren deze geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog.