Proloog 9Inleiding 13Gedeelde lutherse denkkaders en een vastomlijnde groepsidentiteit –Carel Frederik Bögeholtz – Lutherse identiteit en emancipatie –Deanderen – Tijdsafbakening, bepalende gebeurtenissen en bronnen –Duizend lutheranen1 Lutherse identiteit in de tweede helftvan de negentiende eeuw 19Oorsprong van hun identiteit – Gelovigen in Amsterdam– Luthersegeschiedschrijving – Lutheranen en hervormden –Rolmodellen –Gemeenschappelijkheid – Conflicten – Loyaal aan Nederland ofDuitsland? – Het Luthers Genootschap – Een nieuwe generatie en jongebeloftes – Onze plek naast de ander2 Geografie, netwerk, macht en politiek 37Paleizen of krotten? – Lutherse suikerbakkers –Lutherse middenstand –Carel Bögeholtz – Een eigen school – Een vliegwiel – Getrouwd en eeneerste opdracht – Tweerijkenleer van Luther –De lutherse diaconie –Bouwen voor Luther 5 | Elgraphic - Vlaardingen 06-06-24 08:53Lutheranen in de Amsterdamse gemeenteraad –Op wie zou Christusstemmen?– Het socialisme wil het christendom afschaffen3 Bouwen voor Luther 56Gebouwen voor Luther – Luthers architect –Hoeeen lutherse kerkbehoort te zijn –Wereldopdracht – Een zwaan of een ster? – Vanuitstedenbouwkundig oogpunt interessant en het behouden waard4 De lutherse gemeenschap 65Het luthers gezinsleven –Wees Getrouw– Oprichting van deNederlandse Lutherse Jongelingen Bond–Waar is mennoubang voor? –Kerst bij Carel – Vermaak en verheffing –Roddelen, typisch luthers? –Lutherse weeskinderen – Lutherse hofjes – Gebrekkig bouwen–Weereen duistere ziekte5 Nationalisme als vehikel van emancipatie 83Oranje –Emmaen de invloed van lutheranen op Noordeinde enSoestdijk –De inhuldiging van Wilhelmina – Carels erehaag –Meedoenmet herdenken – Amsterdamse geschiedenis – Fanatisme bij de TweedeBoerenoorlog – Meejuichen, collecteren of protesteren?6 Emancipatie van de lutherse vrouw 95Gelijkberechtiging op sociaal, cultureel en maatschappelijk gebied –Dekransverenigingen –Worstelen met vrouwenemancipatie –Vrouwenkiesrecht – Dienstdoende diaconessen – Jongedochters enjongemannen – Tamelijk vooruitstrevend7 Bouwen of staken? 104Drankgebruik of misbruik? – Lutheranen enhun visie op de socialekwestie – Een eigen lutherse vakbond – Wie heeft de lutherse arbeidereigenlijk wat gevraagd? – Bögeholtz is een onmogelijke – Onbetrouwbaar– Wij zijn broeders! – Veel was in Amsterdam geleden en gestreden –Andere lutheranen in de vakbeweging – Wij laten ons niet knechten! –‘Waardige zonen van het dierbare vaderland’ – Afbrokkelende loyaliteitBouwen voor Luther 6 | Elgraphic - Vlaardingen 06-06-24 08:538 Dalend luthers elan 121Vijftig jaar Luthers Genootschap –Dedomineekwam alleen daar ‘waarhij goed werd onthaald’ – Belangstelling van de kerk wekt belangstellingvoor de kerk – Politieke en maatschappelijke invloed – Is hetpoldermodel luthers? – Lutherse lichtpuntjes – Zendingsdag: eennetwerkdag voor lutheranen – Alweer een opdracht misgelopen – ‘Schrijfhet den heer Bögeholtz maar flink!’ – Nagenoeg failliet én weer vader –Misschien ga ik in dezen te ver? – Een zenuwachtig geslacht – Sola fideEpiloog 139Ze stonden 1-0 achter – Homogeniteit verdwenen? – Carel Bögeholtz enfamilieDankwoord 143Noten 147Bronnen en literatuur 187Personenregister 203Een boeiend tijdsbeeld van de lutheranen in Amsterdam tussen 1860 en 1914.In 1600 trokken gevluchte lutheranen uit Antwerpen in een schuilkerk aan het Spui in Amsterdam. Ze werden hier gedoogd door het calvinistische stadsbestuur, en pas in de loop van de 18e eeuw erkend. Dat veranderde in de loop van de 19e eeuw, nadat de vrijheid van godsdienst werd ingesteld. De in Amsterdam geboren architect, aannemer en makelaar Carel Bögeholtz speelde een voorname rol in het emancipatieproces. Onder invloed van het Luthers Genootschap, waar Bögeholtz een belangrijke positie bekleedde, ontworstelden de lutheranen zich aan hun onderschikte positie ten opzichte van de hervormden. Ze bouwden scholen, jeugdverenigingen en lieten een eigen vakbond oprichten. De lutheranen opereerden niet langer in de schaduw, maar kregen aanzien en werden zichtbaar in het stadsbeeld.