1 Inleiding 91.1 Opzet en structuur 91.2 Historiografische en theoretische uitgangspunten 112 Misdaad en straf van de middeleeuwen tot het eind van de Bourgondisch -Habsburgse periode: 1254-1570 152.1 Bronnen 152.2 Procedures en dwangmiddelen gedurende de middeleeuwen 242.3 Strafrechtelijke procedures omstreeks 1550 352.4 Bestraffing van ernstige misdaden omstreeks 1550 392.5 Trends en patronen 553 Misdaad en straf van circa 1575 tot 1811: de bronnen 583.1 Normatieve bronnen 583.2 Bronnen van de praktijk 654 Procedures en dwangmiddelen van circa 1630 tot 1811 714.1 Middeleeuwse grondslag 714.2 Civiel en crimineel, sommier, extra-ordinair en ordinair 744.3 Rechtsbijstand, beroep en tortuur 814.4 Verstekprocedure, submissie, compositie en handtasting 845 Misdaad en straf van circa 1630 tot 1811: aantallen, patronen en ontwikkeling 885.1 De bestraffing van ernstige en minder ernstige misdrijven 885.2 Dodelijk geweld 1005.3 Zelfdoding 1035.4 Niet-dodelijk geweld, agressief gedrag en oproer 1045.5 Vermogensdelicten als diefstal, roof, heling 1095.6 Bedelarij en landloperij 1155.7 ‘Valscheden’ en accijnsontduiking 1175.8 Zedenmisdrijven 1196 Conclusies 1256.1 Continuïteit 1266.2 Verandering 129Aanhangsel7 Ernstige misdrijven en hun bestraffing in het Baljuwschap van de Nijenburgh in de 17de en 18de eeuw: een vergelijking tussen platteland en stad Alkmaar 1327.1 De grenzen 1327.2 De Hoge Vierschaar en zijn bronnen 1337.3 Lichamelijk geweld 1347.4 Vermogensdelicten 1377.5 Bedelaars en ‘Heijdens’ 1387.6 Zedenmisdrijven 1427.7 Straffen, morele kaders en tortuur 143Bronnen en literatuur 148Archieven 148Literatuur en uitgegeven bronnen 148Wat gebeurde er als een Alkmaarder in de middeleeuwen de wet overtrad? Hoe veranderde de manier waarop stadsbestuurders, rechters en burgers dachten over misdaad en straf door de eeuwen heen?In Stadt van gewelt off van justicie? laat historicus Maarten Müller de historische bronnen zelf aan het woord. Aan de hand van rechtbankdocumenten en rekeningen van de schout onderzoekt hij hoe criminaliteit en rechtspraak zich ontwikkelden in Alkmaar en omgeving. Daarbij valt een trend op die we ook in andere steden zien: zowel geweldsmisdrijven als justitieel geweld namen af, en ook andere vormen van criminaliteit kwamen steeds minder vaak voor.Müller plaatst deze ontwikkeling in een bredere context, met inzichten uit de evolutionaire psychologie en culturele antropologie. Hij laat zien hoe middeleeuwse opvattingen over ‘goed bestuur’ en burgerschap bijdroegen aan een veiliger samenleving. Burgers zagen hun stadgenoten steeds meer als medeburgers, groepsleden met gedeelde belangen. Degenen die erbuiten vielen – vooral mensen zonder vaste woonplaats – konden overigens nog altijd op weinig begrip rekenen wanneer zij de wet overtraden.Het boek besluit met een vergelijkend onderzoek naar ernstige misdaden in het baljuwschap van de Nijenburg, ten oosten van Alkmaar.