Het nationalisme beheerst sinds twee eeuwen het Europese politieke denken. Het is een onderwerp waarbij iedereen zich betrokken voelt en waarover iedereen een mening heeft en het leidt tot hevige debatten en geschillen in de samenleving. Vaak worden begrippen als "natie" en "nationalisme" daarbij in tegenstrijdige en uiteenlopende betekenissen gebruikt en met een gebrekkige kennis over de cultuurhistorische achtergronden. Joep Leerssen zet in dit hoorcollege de zaken op een rij. Wat is de oorsprong van het huidige statensysteem in Europa en in hoeverre weerspiegelt dat statensysteem onderliggende nationale identiteiten? Is de natie een politiek, cultureel of etnisch begrip? Wanneer is het nationalisme ontstaan als politiek programma en welke invloed heeft het op de Europese geschiedenis uitgeoefend? Wat kan de geschiedenis ons leren voor onze hedendaagse conflicten over burgerschap, cultuur en identiteit?

Inhoudsopgave

CD 1: Wat is een vaderland, waar ligt het en sinds wanneer?
H1. Inleiding: volk en vrijheid
H2. Nationalisme: één natie per staat, één staat per natie
H3. Grenzen tussen samenlevingen, verschillen tussen culturen

CD 2: Het begin van de moderne staat
H4. Middeleeuwse rijken en hun gebieden
H5. De koningsmacht als centraliserend element
H6. Van rijk naar staat: Lodewijk XIV en de grenzen van Frankrijk

CD 3: De natie aan de macht, de natie aan het woord
H7. De staat als contract: de ontwikkeling van het Verlichtingspatriottisme
H8. De burgerij als 'natie' en de Franse Revolutie
H9. Weg met de tradities? Verzet tegen de eenheidsmoderninteit

CD 4: De schaduw van Napoleon en de geboorte van het nationalisme
H10. Voorgeschiedenis: karakter, volksaard en cultuur
H11. Herder en de cultivering van de eigen nationaliteit
H12. Fichte: de natie als historisch continu feit en moreel imperatief.

CD 5: De negentiende-eeuwse natiestaat: eenwording en eenvormigheid
H13. Volkssoevereiniteit en centralisme
H14. De staat en zijn cultuurpolitiek
H15. 'Eenheid, recht en vrijheid': Duitsland en Italië

CD 6: Cultuur en geopolitiek: de herverkaveling van de keizerrijken
H16. Nationalisme als separatisme
H17. Etnicisme: taal en taalgebied, natie en staatsgrenzen
H18. Irredentisme: Italië en Griekenland

CD 7: Rassendenken en etnisch nationalisme: 1845-1945
H19. Rassendenken en de invloed van Gobineau
H20. Degeneratie, regeneratie
H21. Een sterke man voor een sterk volk: eugenetica en totalitarisme

CD 8: Postnationalisme: de twintigste eeuw
H22. Renan en de natie als solidariteitsgemeenschap
H23. De staat aan banden: van Volkenbond tot Europese Unie
H24. 'Identity politics' en de natiestaat

Over de spreker:
Prof. dr. Joep Leerssen is hoogleraar Moderne Europese Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij publiceerde in binnen- en buitenland talloze artikelen en boeken over nationale stereotypen en over het verband tussen literatuur, historisch besef en nationalisme. In 2006 verscheen van zijn hand De bronnen van het vaderland, over taal, literatuur en de afbakening van Nederland in de periode 1806 - 1890. Joep Leerssen is lid van de KNAW en een van de winnaars van de Spinozaprijs 2008