Wat kan ons gebeuren is de tweede roman van Gerrit Hoogstraaten uit Amsterdam. Het is een psychologisch verhaal over de ongewilde spagaat van de Nederlandse politie tijdens de Tweede Wereldoorlog tussen eigen overtuiging en het gezag. Voordat ik het boek opensloeg, trok mijn aandacht naar het volgende stukje tekst op de achterkant: "In de roman "Wat kan ons gebeuren", die is gebaseerd op de familiegeschiedenis van de auteur, wordt inzichtelijk en voelbaar gemaakt hoe rookgordijnen werden opgetrokken en waarom mensen marionetten werden en deden wat ze moesten doen, ook als niemand dat vooraf voor mogelijk had gehouden." Mijn nieuwsgierigheid werd hierdoor extra aangewakkerd omdat ik zelf mijn hele werkzame leven politieman ben geweest. Ik begon mijn loopbaan bij de gemeentepolitie Maastricht en eindigde deze bij de regiopolitie Limburg-Zuid. De hoofdpersoon in het boek is een politieman en het verhaal speelt zich af in Amsterdam ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. In Maastricht hoorde ik van de oudere generatie collega's allerlei verhalen over de oorlog. Meestal ging het over smokkelpraktijken. Het ging echter nooit over de Jodenvervolging en wat de politie daarin voor rol had gespeeld. Precies dáárover gaat dit boek. Althans over gewetensvragen en dilemma's waarmee politiemensen in die tijd te maken kregen. Maar ook over opportunisme onder het door angst gedomineerde politiekorps van Amsterdam. Ieder voor zich werd het motto, naarmate de dreiging groter werd. Politiemensen dienen loyaal aan het gezag te zijn en zouden een sterk rechtsgevoel moeten hebben. In oorlogstijd gelden echter andere normen en waarden. Dan veranderen morele bezwaren en worden grenzen overschreden. Logische zaken zodra je eigen leven of dat van je familie gevaar loopt. Het zijn thema's die altijd aan de oppervlakte komen, ook vandaag de dag. Zelfs als er geen sprake is van oorlog. Dat maakt dit boek juist buitengewoon interessant voor politiemensen, want zij dienen zich altijd te realiseren dat zij in ondergeschiktheid aan het bevoegde gezag en overeenkomstig de geldende rechtsregels de openbare orde dienen te handhaven en hulp moeten verlenen aan mensen die deze behoeven. Dat is de letterlijk tekst van artikel 3 van de huidige Politiewet (2012). De auteur geeft al in het begin van zijn boek aan, hoe die gehoorzaamheid van toen moest worden nagekomen. Wanneer ik de tekst van artikel 3 van de Politiewet vergelijk met die uit de Christelijke Politieambtenaar van 1938, dan lijkt het erop dat er in bijna 75 jaar niet zo gek veel is veranderd. Ja, er zijn nu ook niet-christelijke politievakbladen, maar ook voor hen gold toen en nu gehoorzaamheid aan het bevoegde gezag. En ja, er is nu veel meer medezeggenschap, maar ook de politie van nu dient in sommige zaken te gehoorzamen aan hun superieuren, of ze bevallen of niet. Mij bekroop regelmatig het gevoel dat ik waarschijnlijk ook zou hebben gehandeld zoals de politieman Herman Hoogenbosch toentertijd deed. De auteur beschrijft de dilemma's van deze diender op een uiterst integere en subtiele manier, waarmee hij tot in de diepste uithoeken van mijn morele persoonlijkheid wist door te dringen. Ik vroeg mij regelmatig af of ik ook niet met de bezetter zou hebben meegewerkt om maar te kunnen ontkomen aan hun gruwelen. Zou ik me dan een lafaard hebben gevoeld of zou ik ten koste van alles en mijn gezin mijn eigen leven hebben opgeofferd om te voorkomen dat ik zou worden gedeporteerd of geëxecuteerd? Wat ons kan gebeuren is een indringend boek, dat tot nadenken stemt. De schrijver weet de lezer te boeien met de manier waarop hij de verschillende sferen in huiselijke kring en op de werkvloer weet te beschrijven, maar ook hoe de verstandhouding was tussen dienders en hun leidinggevenden. Een passage heb ik diverse keren gelezen om te laten doordringen wat er precies stond. Politieman Herman Hoogenbosch stapt op 19 januari 1945 het politiebureau binnen en merkt aan de stemming onder de collega's meteen dat er iets aan de hand is. Collega Redenaar licht hem in. Een verzetsactie zorgde voor een represaille van de bezetter, waarbij elf jonge ambtenaren van het Arbeidsbureau werden gefusilleerd. Herman zegt daarover niets te hebben gehoord en vraagt zich vervolgens af wat zij daarmee te maken hebben. Redenaar antwoordt als volgt: "Dat is nog niet helemaal duidelijk, misschien hadden we beter op moeten letten. Dat is per slot van rekening onze taak. Kijk, de Joden hebben zich mak als lammeren laten wegvoeren, daar hebben wij geen kind aan gehad, maar sinds onze Hollandse jongens de pineut zijn, komt iedereen in verzet (...) Wij hadden beter ons werk moeten doen." Hier legt de auteur in één zin bloot hoe een groot deel van de Amsterdamse politiemensen toen dacht over de Jodenvervolging. Dat maakte mij, als oud-politieman, verdrietig. Tegelijkertijd probeerde ik het gedrag ook te vergoelijken, door te denken dat politiemensen in oorlogstijd een uitermate moeilijk beroep uitoefenden. De houding van de korpsleiding in de aanloop naar de oorlog toe, de uitwerking van de propaganda over de Joden, de angst om zelf gevaar te lopen of familieleden, vrienden en collega's in gevaar te brengen en het opportunisme over de verwachtingen ná de oorlog, zullen daarbij een belangrijke rol hebben gespeeld. Dit boek zou verplichte leesstof moeten zijn binnen de politieopleiding. Het zou kunnen zorgen voor een groter moreel besef over de ernst van het politieberoep, met name waar het gaat om de rol als ondergeschikte aan het bevoegde gezag.

Herman is getrouwd met Dieuwke en vader van twee zoons. Hij is werkzaam bij de Amsterdamse politie. Dit werk doet hij met veel inzet en plezier, het is alleen jammer dat hij keer op keer gepasseerd wordt bij promotierondes. Het is mei 1940 en de Duitsers vallen Nederland binnen. Herman schrikt, maar in eerste instantie lijkt er niet zoveel te veranderen, hij blijft gewoon zijn werk doen. Maar dan moet er een loyaliteitsverklaring afgelegd worden. Een formaliteit weliswaar, maar eentje die Herman met tegenzin afhandelt. Maar ja, als het nodig is om zijn werk te kunnen doen... Langzamerhand raakt hij op deze manier ongemerkt dieper en dieper betrokken bij de oorlog die hij helemaal niet wil. In 2015, 70 jaar na de bevrijding, verschijnen er verschillende 'oorlogsboeken'. Het nieuwste boek van Gerrit Hoogstraaten is een daarvan, gebaseerd op zijn eigen familiegeschiedenis. Is 'Wat kan ons gebeuren' dan een boek van 13 in een dozijn? Een van de vele oorlogsverhalen? Nee, wat mij betreft niet. Er zijn weinig boeken geschreven, ik ken er in ieder geval maar één, over de groep mensen die in dit boek centraal staat, namelijk de Nederlandse politie in oorlogstijd. Dit maakt het verhaal van Herman origineel tussen het geweld van alle oorlogsboeken. Gerrit Hoogstraaten kan schrijven, dat heeft hij bewezen met zijn eerste boek 'Wie vleugels heeft'. En dat blijkt ook weer in dit boek. Het verhaal leest vlot en prettig. Zijn stijl is nuchter, maar ergens ook verfrissend. Het is natuurlijk een serieus verhaal, maar ineens gooit hij er met zijn woordkeuze een klein komisch nootje tussendoor. "Het mocht een wonder heten dat er nooit een beeldje van het plankje denderde." Ik las al vele oorlogsverhalen, maar ik heb eigenlijk nooit stil gestaan bij de rol en beleving van de Nederlandse politiemensen in oorlogstijd. Een tijdje geleden las ik 'Politieman in oorlogstijd' van Elly Dragt. Een vergelijkbaar verhaal, maar meer journalistiek beschreven. 'Wat kan ons gebeuren' is een psychologische roman en meer verhalend geschreven. Een verhaal dat mij aan het denken zette. De invasie van Duitsland was natuurlijk voor iedereen van grote betekenis, maar hoe zat het eigenlijk met de politie, die het gezag moet uitdragen en de orde moet handhaven? Hoe was het voor die mannen om mee te moeten werken aan acties die ze helemaal niet wilden? Weigeren betekende je werk en dus enige zekerheid kwijt zijn. Meedoen betekende je buren/stadsgenoten verraden. Deze mensen kwamen ongewild in een onmogelijke spagaat terecht. Ik denk dat er veel mensen geweest zijn zoals Herman. Je orders uitvoeren, maar zodra het kan een oogje dichtknijpen. Zorgen dat je niet opvalt. Meegaan met de massa, want wat kan je dan gebeuren? "Gehoorzaamheid is onlosmakelijk verbonden met het beroep van politieman. Het zou een chaos worden als er geen gezag meer werd erkend. Het is de taak van de politieman te zorgen voor orde en veiligheid op straat. Die taak zal hij ten allen tijde moeten blijven vervullen. De orde moet gehandhaafd worden, ook al is dat nu de Nieuwe Orde." Het verhaal begint met het bombardement op Rotterdam en de vader van Herman die vermist raakt. Het lijkt een spannend boek te worden, maar spanning zit er verder niet veel in het verhaal. Het wordt juist erg nuchter verteld, maar daardoor werd het voor mij wel zeer geloofwaardig. Met name Herman wordt in 'Wat kan ons gebeuren' prima uitgewerkt. De lezer leert hem kennen, met zijn worstelingen, twijfels, zijn frustraties over zijn loopbaan en de beslissingen die hij vanuit die frustratie neemt. Zijn 'menselijkheid', maakt het verhaal geloofwaardig. Het is nu eens niet een verhaal over helden, over dappere mensen die enorme risico's nemen om hun medemens te helpen. 'Wat kan ons gebeuren' is het verhaal van een gewone man, die probeert het juiste te doen in een moeilijke tijd. Die daarbij wel eens fouten maakt, misleidt wordt door de omstandigheden. Een menselijk en persoonlijk verhaal van hoe de oorlog ingrijpt in een leven en daarin gaten slaat, zelfs al probeer je uit alle macht niet op te vallen. Zelfs dan kan je van alles overkomen... "Wij hebben maar te doen wat ons wordt opgedragen. Dat betekent niet dat wij ook voor alles verantwoordelijk zijn. Het is niet onze schuld dat het zo is afgelopen." Conclusie: een mooi, psychologisch verhaal over keuzes maken in oorlogstijd. Een verhaal dat je aan het denken zet en begrip kweekt voor de ongewilde spagaat van de Nederlandse politie tussen eigen overtuiging en het gezag.