Benjamin Alire Sáenz

Een young adult novel die al tijden getipt wordt, gehypet misschien zelfs, die nu eindelijk in Nederlandse vertaling (een heel, heel mooie, van Aimée Warmerdam) verscheen, zo'n boek kan zo makkelijk tegenvallen. Maar ARISTOTELES & DANTE maakt alle verwachtingen waar. Soms lees je van die boeken die niet meteen aanvoelen als mogelijke klassiekers, maar waarbij dat dit-is-een-klassieker-gevoel zich langzaam in je nestelt. Precies dat gebeurde me bij lezing van deze roman. Aristoteles en Dante leren elkaar kennen als ze zestien zijn en doen meteen een vriendschap op die larger than life is. Het is wel duidelijk dat zij samen de 'geheimen van het universum' zullen ontdekken. De geheimen die liggen op het vlak van liefde en seksualiteit, maar ook op het vlak van je gevoelens voor jezelf houden (of juist niet), en, een heel mooi aspect in het boek: van de liefde voor je vader en moeder. Anders dan in veel jeugdboeken hebben beide jongens werkelijk fantastische ouders. Die ook fouten maken, natuurlijk, maar tegelijkertijd willen ze met hun zonen meedenken, en ze willen ze ook met rust laten, maar als het erop aankomt zijn ze in de buurt. Benjamin Alire Sáenz heeft een onweerstaanbaar boek geschreven, en dat onweerstaanbare bestaat uit veel componenten. De setting (jaren tachtig, onder Amerikanen van Mexicaanse afkomst), de plot, maar vooral de subtiliteit. Daarnaast lees je er als een zandorkaan doorheen. Maar het meest waardevol is het toch de liefde die uit dit boek gloeit. ARTISTOTELES & DANTE ONTDEKKEN DE GEHEIMEN VAN HET UNIVERSUM is een roman die ons in de armen neemt.

De Amerikaanse auteur Benjamin Alire Sáenz liet zich vorig jaar op de Nederlandstalige boekenmarkt opmerken met Aristoteles en Dante ontdekken de geheimen van het universum, de eerste naar het Nederlands vertaalde YA-roman van de auteur. Het lijkt erop dat De onverklaarbare logica van het leven opnieuw een fijnzinnig én indringend pareltje is. Salvador verloor op jonge leeftijd zijn moeder en heeft zijn echte vader nooit gekend. Bij zijn adoptievader kent hij een warme thuis, maar tijdens zijn laatste jaar aan de middelbare school slaat de twijfel toe. Salvador weet met zichzelf geen blijf en gaat op ontdekking om zijn ware identiteit te achterhalen. Hij wordt in zijn zoektocht bijgestaan door zijn vrienden, maar ook die worstelen met allerhande uitdagingen en verdriet. Salvador is vastbesloten om alle twijfels weg te werken en te ontdekken wie hij werkelijk is. Maar is zoiets wel mogelijk? En is het wel goed om zoveel vragen te stellen? De taal van Sáenz is spitsvondig en aandoenlijk. De personages verkennen elkaars persoonlijkheid in fijnzinnig neergepende conversaties die de spil vormen van het verhaal. Taal vormt een belangrijke schakel in het geheel, zowel in het verhaal als in Sáenz' schrijven. 'Mijn theorie was dat iedereen een relatie met woorden heeft - of ze dat nu weten of niet. Die relatie met woorden is alleen voor iedereen anders.' Een groot deel van de rijkdom van het boek zit dan ook in de taal verscholen. Elise Kuip respecteert in haar vertaling de eigenheid van Sáenz en brengt de poëtische ingetogenheid zorgvuldig over naar de Nederlandse uitgave van Blossom Books. Sáenz behandelt een ernstig thema op een doorleefde en te allen tijde verteerbare manier. Filosofie, humor en ontroering vullen elkaar naadloos aan in een verhaal dat een integere weerspiegeling vormt van het leven. Verwacht geen actie of sensatie, maar wel een kalme, betoverende vertelling over een jongen die alles in vraag stelt, ook zichzelf. In korte hoofdstukken, telkens samengevat door één veelzeggend woord, creëert Sáenz een intiem universum waar de lezer maar al te graag deel van uitmaakt. Vriendschappen en relaties zijn verre van perfect, maar zo mooi in hun geloofwaardigheid en ondanks het gestuntel is het de schoonheid die overheerst. Stuk voor stuk stellen ze vragen over het leven die iedereen aangaan. Concrete antwoorden zijn er niet altijd, maar soms is de vraag stellen al voldoende. 'Het leven is een kunstvorm, geen wetenschap.' De onverklaarbare logica van het leven is ijzersterk en toch breekbaar. Een verrijkende en hartverwarmende leeservaring die nog lang bijblijft.

Het is maandag, 15 juni 1987. Als Aristoteles de keuken binnenloopt vraagt zijn moeder: ‘Zeg je nog goedemorgen?’ Ari antwoordt dat hij daar nog over na moet denken. Als je geen échte vrienden hebt, dan heb je daar veel tijd voor: nadenken. Ari vindt het niet erg, hij is graag alleen. Hoewel dit wel erg onhandig kan zijn, zoals Ari die dag ontdekt. Hij gaat in zijn eentje zwemmen, terwijl hij dat helemaal niet kan. Gelukkig ziet een jongen hem spartelen. Deze jongen, die Dante heet, biedt Ari aan om hem te leren zwemmen. Dit accepteert hij. Dante blijkt niet alleen een goede zwemmer te zijn, maar ook een goede vriend. Was Ari zonder Dante verdronken? Heel onwaarschijnlijk. Toch houdt de vriendschap die zich tussen hen ontwikkelt Ari drijvende boven diepe, donkere wateren die zich in zijn hoofd bevinden. Hun 'zwemtocht' samen is poëtisch en gevoelig, maar zeker niet zonder gevaar. Ze zijn als een heft en een lemmet, die er, voordat ze elkaar ontmoetten, geen idee van hadden dat ze ergens een onderdeel van waren. Allebei gaan ze heel verschillend om met het scherpe gedeelte van het mes. Een jongen met een passie voor gedichten, die liever geen schoenen draagt en spontaan moet huilen om een dode vogel: voor Dante lijken andere regels te gelden dan voor de rest van de jongens. Maar het feit dat hij zijn emoties durft te tonen, zorgt er niet voor dat hij als een zwak persoon wordt geportretteerd. Integendeel, Ari bewondert hem er juist om. Het lijkt dus alsof Dante niet aan een stereotype voldoet, maar dat is jammer genoeg niet helemaal zo. Hij valt op jongens en van homo's wordt vaak juist gevoeligheid verwacht. Desondanks is de manier waarop Benjamin Alire Sáenz het zijn van een jongen in zijn tienerjaren in dit boek heeft beschreven verfrissend en gedurfd. Alire Sáenz is geboren in Amerika, New Mexico, vlak bij de grens. Veel van zijn verhalen spelen zich daar af: de plek waar twee culturen samenkomen. Naast young adult, heeft hij ook kinderboeken, korte verhalen en gedichten geschreven. Aristoteles en Dante ontdekken de geheimen van het universum heeft hem veel prijzen opgeleverd en is in meerdere talen vertaald, waaronder dus in het Nederlands door Aimée Warmerdam. De vertaling is van zulke kwaliteit dat de unieke stijl van Alire Sáenz niet verloren is gegaan. Zijn zinnen zijn klaar en simpel en in plaats van dat dit de schrijver in de weg zit, lukt het hem om in die weinige woorden veel betekenis te leggen. Toen hij 54 jaar oud was is de schrijver uit de kast gekomen als homoseksueel. Hij vond het niet makkelijk om zijn eigen seksualiteit te accepteren, maar het schrijven van boeken met LGBT-onderwerpen zoals dit boek over Aristoteles en Dante, heeft hem daarbij geholpen. De ouders van Aristoteles en Dante zijn typisch bezorgde en strenge tienerouders. Toch bezitten ze een extra, speciale laag. Als lezer raak je niet alleen betrokken bij twee jongens, je krijgt er ook nog twee paar volwassenen bij. Dante is ontzettend close met zijn ouders en de vader van Aristoteles, die ernstig getraumatiseerd is door zijn deelname aan de Vietnamoorlog, ondergaat een grote verandering. ‘Maybe too much young adult fiction is about teens that are in a world apart from adults and that's just not true for a lot of teens’, zegt Alire Sáenz in een interview met School Libary Journal. Aristoteles en Dante ontdekken de geheimen van het universum gaat over opgroeien en de oneindige zoektocht naar jezelf. De schrijver werpt vragen op als ‘Wie ben ik en wie wil ik nou echt zijn? Als ik half Mexicaans ben en half Amerikaans, bij wie hoor ik dan? En op welk geslacht val ik eigenlijk?’ Door de compacte manier van schrijven en de korte hoofdstukken heeft Benjamin het voor de lezer heel makkelijk gemaakt om de geheimen van het universum te ontdekken. Voor je het weet schieten je wenkbrauwen naar boven van verbazing en denk je: ‘Heb ik dit boek nu al uit?’ Met een gegarandeerd warm gevoel in je hart zal je het boek wegleggen. Daarna zullen Ari en Dante geduldig wachten totdat je het niet meer uithoudt en het boek herleest