H. Philipse

In een reeks van acht filosofische miniaturen, bedoeld voor geïnteresseerden zonder veel achtergrondkennis, krijgt de luisteraar een aardig overzicht van 'de moeder der wetenschappen'. Toehoorders die ooit de universteit bezochten, krijgen er nog heimwee bij ook. Naar het geroezemoes van een collegezaal, naar het ingehouden gelach om een geforceerde grap van de spreker en naar de tijd dat elk meesterwerk nog gelezen zou kunnen worden. Herman Philipse, universiteitshoogleraar aan de universteit van Utrecht en bekend uit Trouw's filosofenelftal, loodst de leek van de file naar de filosofie. Van Plato naar Aristoteles, door naar Descartes en via Hume, Kant Nietzsche naar Heidegger en Wittgenstein - het zijn grote stappen, maar Philipse zet ze behendig. Voorwaarde is wel dat je tegen zijn deftige stem moet kunnen, en tegen de soms voor de hand liggende grappen. Zo kan hij het niet laten het christendom waar mogelijk op de hak te nemen. In het eerste college over Plato: ,,Er wordt door mijn christelijke broeders vaak hoog opgegeven over 1 Corinthi￫rs 13. Dat zou zo'n mooie tekst zijn over de liefde. Die tekst heeft ook een zekere bekoring, dat wil ik niet ontkennen, maar als je die vergelijkt met Plato's Symposium, dan is het ronduit kinderspel.'' Toegegeven, het betoog dat volgt maakt waar dat Plato's tekst over de liefde misschien wel de 'meest diepzinnige is uit de hele wereldliteratuur'. Philipse knoopt de verschillende colleges aan elkaar door geregeld terug te verwijzen. Heel sterk doet hij dit in het college over Heidegger, die zich in 1933 aansloot bij de NSDAP. ,,U herinnert zich misschien dat volgens Plato de filosoof koning moet worden. En Heidegger heeft in die tijd niet voor niets een collegeserie gegeven over de Grot van Plato, waar het erom gaat dat de mens bevrijd moet worden van zijn ketenen. Heidegger meent dat hij als filosoof in staat zou zijn de Führer aan te führen. En dat mislukt grandioos.'' Doordat de colleges zo verweven zijn, krijg je als luisteraar de indruk een goed overzicht te hebben van de filosofie. Alsof er een gat van jaren gedicht is. En dat kan zoveel vertrouwen geven dat je de besproken meesterwerken uit de kast haalt, en onder de leeslamp gaat zitten.

Home-Academy, uitgever van hoorcolleges op cd, heeft met het inhuren van Herman Philipse een gouden greep gedaan. Philipse, hoogleraar wijsbegeerte in Utrecht en Oxford, is niet alleen een scherpzinnig filosoof, hij is ook een begnadigd docent. In deze tweede reeks van acht hoorcolleges, opgenomen op acht cd's van ongeveer een uur, behandelt hij filosofen uit de 20e eeuw, respectievelijk Russell, Husserl, Wittgenstein, Heidegger, Reichenbach, Sartre, Popper en Quine. Daarbij krijgen met name logica, kentheorie en wetenschapsleer veel aandacht. De inhoud van de colleges is uitermate verantwoord en didactisch van hoog niveau, de stem is helder en prettig om naar te luisteren. Vakkennis is voor de luisteraar niet vereist. Het valt te hopen dat de reeks wordt voortgezet.

In duidelijk verstaanbare en heldere - soms toch iets aan de rappe kant uitgesproken - teksten, gaat Herman Philipse op fundamentele wijze in op een heel breed gebied van vragen en onderwerpen die met het zo aan alles rakende fenomeen dat godsdienst is, te maken hebben. Een boekje geeft de inhoud van de cd's weer. Een mooi geheel voor een ieder die interesse heeft voor fundamenteel nadenken over religie.

Acht uur ethiek voor de file - Ben van Raaij (Volkskrant 6/9/2008) De files worden langer, de treinen voller. Ziedaar het gat in de markt voor de leerzame cd. De forens verdoet zijn tijd niet met suffen en bellen, maar steekt eens wat op, tussen werk en thuis. Vanuit die gedachte geeft Home Academy Publishers hoorcolleges en lezingen uit op cd en mp3. Van filosoof, oud Buitenhof-columnist en Utrechts universiteitshoogleraar Herman Philipse verscheen Ethiek en Evolutie - Een hoorcollege over de geschiedenis, biologie, filosofie en antropologie van de moraal. Wat begin dit jaar een lezingencyclus was van Studium Generale Utrecht, is nu een box met acht cd's van elk een uur. De centrale vraag is die naar de grondslag en de rechtvaardiging van de moraal in het licht van de evolutietheorie. Waar komen onze ethische normen vandaan? Zijn ze afkomstig van God of hebben wij ze zelf bedacht, en zo ja, hoe zijn we daartoe gekomen? Belangrijker nog: waarom houden we ons eraan? Het zal niet verbazen dat Philipse, schrijver van de essaybundel Het Atheïstisch Manifest, bestrijdt dat ethiek en normatieve morele uitspraken te baseren zijn op God, logische axioma's of vrije keuzes. In plaats daarvan benadert hij ethiek steeds vanuit evolutionair perspectief. Philipse pakt het, met zijn deftige, heldere stemgeluid, grondig aan. Hij begint bij God, Kant en Stuart Mill, bespreekt de invloed van Darwins evolutietheorie - van Spencer en Nietzsche via de eugenetica van de nazi's tot aan de sociobiologie van Edward Wilson - en bekijkt wat onderzoekers als Frans de Waal leren over moreel gedrag bij mensapen. Natuurlijk komt ook de vraag aan bod hoe altruïsme evolutionair te verklaren valt. Wie dit alles heeft weten te verwerken en de laatste cd in de speler duwt, wordt vergast op een samenvattende analyse, het 'drieverdiepingenmodel'. De basis van de moraal is de biologie, zegt Philipse. We hebben als groepsdieren emoties ontwikkeld die nuttig zijn voor de soort. De cultuur zet die emoties om in morele normen, zoals 'Gij zult niet doden' en 'Gij zult niet stelen', waarover in grote lijnen consensus bestaat. Voor de ethiek resteren morele controverses, die altijd gaan over uitzonderingen en normconflicten. De meeste mensen zijn braaf. Wie dat niet is, straffen we. Zoals mensapen doen.