'Geestelijke verzorging is in transitie'- dat klinkt bekend in de oren, maar wat betekent het precies in de praktijk? Wat het werkveld psychiatrie betreft, biedt dit boek veel praktische aanknopingspunten. Deze bundel van artikelen geeft met concrete voorbeelden op uiteenlopende terreinen handvatten voor de geestelijk verzorger die zich wil verhouden tot alle ontwikkelingen in deze tijd. Uitgangspunt is daarbij dat de geestelijk verzorger, op allerlei manieren, pleitbezorger is voor menslievende zorg. De bundel is ontstaan op initiatief van Meta Top, humanistisch geestelijk verzorger binnen Delta (nu onderdeel van Antes), een GGZ-instelling in Rotterdam. Toen zij ongeneeslijk ziek werd vroeg zij Arend Jan Waarlo om gesprekken met haar te voeren. Meta Top is in juni 2016 overleden. Dit boek biedt een terugblik op centrale thema's in haar werk, aangevuld met bijdragen van naaste collega's en geestverwanten. 'De woestijn zal bloeien' is een aanrader: de artikelen snijden belangrijke, actuele en soms ook onverwachte thema's aan, met een verfrissende en vaak ook zelfkritische blik. Zingeving wordt in de volle breedte besproken: van stigmatisering tot profilering, van uiterlijke verzorging tot het herkennen van zingevingsvragen, van herstelgerichte zorg tot praten over doodgaan. Persoonlijke ervaringen van de auteurs spelen meermaals een belangrijke rol, maar tegelijkertijd wordt er verbinding gezocht met recente wetenschappelijke publicaties. Een toegankelijk en makkelijk leesbaar boek, dat stof biedt tot nadenken voor ieder die graag nieuwe ideeën opdoet.

De woestijn zal bloeien is een bundel met bijdragen van twaalf auteurs. Het verbindende element wordt gevormd door het werk van humanistisch geestelijk verzorger Meta Top bij Stichting Delta Psychiatrisch Centrum in Poortugaal. Meta Top overleed in juni 2016 op 6o-jarige leeftijd. Zij heeft zich jaren met hart en ziel ingezet voor de cliënten in de psychiatrie en ook voor tientallen geestelijk verzorgers in opleiding. Het was een verlangen van Meta Top om haar ervaringen van haar werkzame leven te delen met anderen. Arend Jan Waarlo voerde gesprekken met haar. Het is een waar zingevingsproject geworden in haar laatste levensfase, vooral bedoeld ter inspiratie en vernieuwing van geestelijke verzorging in de psychiatrie. De bijdragen betreffen zowel praktijkbeschrijvingen als theoretische verkenningen, en kunnen gezien worden als good practices van zich vernieuwende geestelijke verzorging in de GGZ. Na de inleiding begint Meta Top aan haar koerszoekende observaties en reflecties in de dagelijkse praktijk. De lezer krijgt een goed beeld van de ongemakken en zoekende bewegingen waarmee iedere geestelijk verzorger in de psychiatrie te maken krijgt. Zij spreekt primair vanuit haar persoonlijke gevoelens, legt van daaruit de verbinding met cliënten en de organisatie, geeft zodoende haar taken en profilering vorm. Je kunt goed navolgen hoe je als geestelijk verzorger je eigen instrument moet zijn om tot waardevolle, contextspecifieke en professionele interventies te komen. De andere auteurs voeren onderwerpen op die haar na aan het hart lagen en waarvoor zij zich expliciet heeft ingezet. Desondanks komt de eigenheid van iedere auteur duidelijk naar voren. Vrijwel alle auteurs nemen de eigen ervaring als vertrekpunt. Zij getuigen daarmee van een groot zelfreflectief vermogen. De zo verworven kennis weten zij vervolgens te verbinden met de theorie. De bijdrage van Lisa van Duijvenbode bijvoorbeeld, Omgaan met tragiek in de psychiatrie, een pleidooi voor een narratieve praktijk van geestelijke verzorging, geeft dit helder weer. Op basis van haar beklemmende ervaringen met cliënten laat zij zien wat taal met de psychiatrie doet. In dit kader citeert zij dan Hannah Ahrendt: 'Als er geen taal is waarmee over ervaringen kan worden gesproken dan is ontmenselijking het gevolg' (p. 102). Alle bijdragen zijn de moeite waard voor 'geestverwante' professionals en zijn in het bijzonder aan te bevelen voor geestelijk begeleiders in opleiding. De eerste groep kan het boek als een aanmoediging zien om het vak verder te ontwikkelen en de tweede groep als inspiratie en voorbereiding op een stage in de GGZ. Hoewel de verbindende factor van Meta Tops werk overduidelijk is, zal de lezer de samenhang tussen de verschillende bijdragen wel zelf moeten zoeken. Arend Jan Waarlo sluit af met een cultuurkritische bezinning op de opleiding en vorming tot vernieuwingsbekwame geestelijke verzorgers. Dit hoofdstuk getuigt van een grote betrokkenheid op het vak van geestelijke verzorging, ingegeven door de ervaringen van Meta Top, die zich bij haar start als geestelijk verzorger lang onthand heeft gevoeld. Hij vraagt zich af hoe adequaat geestelijk verzorgers worden opgeleid. Er zou meer aandacht moeten zijn voor de veranderingen in de positie en het werkterrein van geestelijke verzorging: van individuele begeleiding naar een brede visie op de rol van de geestelijk verzorger binnen de instelling (p. 155). Tevens houdt Waarlo een kritisch betoog over het onderwijsprogramma en spreekt hij zijn zorgen uit over de erosie van de identiteit van de Universiteit voor Humanistiek. Hij veronderstelt dat de tijd rijp is voor een herijking van haar identiteit en een herformulering van een daarop gebaseerde onderwijsvisie. De betrokkenheid en zijn inzet juich ik toe. De vele thematieken, elk met hun eigen complexiteit en politieke horizon, kunnen je als lezer overspoelen. Volgens Meta Top zouden geestelijk verzorgers vaker de grenzen van het vak moeten opzoeken, risico's moeten nemen en verbinding moeten zoeken met de organisatie waar men werkt. Op deze manier kan geestelijke verzorging vanuit haar eigen visie een bijdrage leveren aan de toekomst van de zorg. Zij houdt een pleidooi voor verbreding van het vak. Het is haar overtuiging dat de zorg voor psychiatrische cliënten anders (humaner) moet en kan: namelijk vanuit de dialoog tussen gelijkwaardige gesprekspartners (cliënten, naasten en hulpverleners). Ze pleit voor gesprekken op allerlei niveaus binnen de instelling. Moreel beraad met medewerkers, dialogen over de waarden in de zorg met medewerkers, (ex-)cliënten en hun naasten. Niet alleen spiegelbijeenkomsten over de gegeven zorg, maar ook gesprekken met het bestuur over de toekomstige zorg in onzekere tijden. Met deze sterk humanistisch gekleurde publicatie, een vriendenboek, is een belangrijke laatste wens van Meta in vervulling gegaan. De lezer kan er inspiratie uit opdoen, moed uit putten en waardevolle elementen verder ontwikkelen.

De psychiatrie is bij uitstek een piek waar tragiek in al zijn veelvormigheid verschijnt, schrijft Lisa van Duijvenbooden in haar bijdrage aan de publicatie De woestijn zal bloeien. Dit boek is het persoonlijk, kleurrijk geestelijk testament van humanistisch raadsvrouw Meta Top die in 2016 overleed. Top werkte vanaf 2002 bij de vroegere psychiatrische instelling Delta met de gedrevenheid om vanuit haar nieuwe vak werkelijk van betekenis te zijn in de levens van psychiatrische patiënten. Top was voor die tijd psychiatrisch verpleegkundige geweest. Om er helemaal voor de mens met het tragische in de levensgeschiedenis te kunnen zijn, is Top bij Delta met hart en ziel en met veel persoonlijke betrokkenheid aan de slag gegaan. In De woestijn zal bloeien lezen we openhartige verhalen over haar bevindingen en waarnemingen, over haar luisteren en handelen. Ze maakt de lezer op een aanstekelijke wijze betrokken bij haar leven en werk. Voor haar maken passie en compassie integraal deel uit van haar beroepsidentiteit op een manier waarvan je zegt: dat is van waarde als het zo gebeurt. Dat werkt en beklijft. Top heeft school willen maken en is daarvoor een groot deel - tot ze ongeneeslijk ziek werd - in geslaagd. Top wees stagiaires de weg en bood hen ruimte te ontdekken met welke intentie en houding dat als humanistisch geestelijk verzorger te doen. Het boek dat hier voorligt bevat mooie bijdragen - deels van vroegere stagiaires. Bij elkaar bieden ze een fraai caleidoscopisch beeld van wat de input van geestelijke zorg is en kan betekenen voor de doelgroep, waar mogelijk in samenwerking met de meest uiteenlopende disciplines en organisatielagen. Zo brengt Van Duijvenbooden de herkenbare complexe omgang in beeld van een persoon in de tragische levenssituatie. Anna Rozenveld, uiteraard een pseudoniem, is een begaafde vrouw die het leven verafschuwt waarin zij terecht is gekomen. Een eigen woonpiek en opnames wisselen zich af. Als raadsvrouw bezoekt Lisa haar ook thuis, in overleg met andere professioneel betrok- kenen, en maakt ons deelgenoot van wat de omgang met haar doet en wat zij voor Anna betekent. In een notendop zeer herkenbaar, toont ze dat zulk ontmoeten voor de professional ook kan betekenen het weten uit te houden met mensen in tragische omstandigheden en het niet instrumenteel of methodisch proberen op te lossen. Iets willen oplossen dat bij het leven hoort, is onbegonnen werk en brengt eerder vervreemding teweeg bij beide partijen. Om, zoals ook Top bepleit, juist dit soort meeleven in te brengen als eigenstandig waardevol en het te helpen laten beklijven in de zorg voor psychiatrische patiënten, moet veel werk worden verzet en menige verbinding worden aangegaan. Haar boek inspireert allereerst geestelijk verzorgers in de psychiatrie om vooral niet star vast te houden aan alleen het voeren van een-op-eengesprekken en de aloude vrijplaatsfunctie, die de geestelijk verzorging vroeger had, maar zich breed en actief te ontwikkelen in de richting van de inbreng van moreel beraad in multidisciplinaire kaders. Wanneer geestelijk verzorgers zich erop richten om nauw aan te sluiten op het cliëntperspectief van de herstelbeweging, biedt dat belangrijke kansen om van betekenis te zijn voorde levenskwaliteit van de betrokken mensen. Voor andere professionals in de geestelijke gezondheidszorg biedt dit boek een mogelijkheid om zich te verdiepen in wat moderne zingevingsprofessionals in de psychiatrie kunnen betekenen, waarop zij kunnen worden uitgenodigd tot vruchtbare samenwerking.