WELKOM IN HET FRONTGEBIED71. DE ARBEIDSINZET EN DE RAZZIA’S8Inleiding arbeidsinzet9Gemeinde-Einsatz11Het briefje van de burgemeester14Burgemeesters in het nauw15Razzia’s in 1944202. SPANNENDE DAGEN IN ARNHEM EN DE LIEMERS24Graafwerk en luchtafweer bij Westervoort25Dolle Dinsdag en graven met een kinderschep26Er hangt iets in de lucht (11 -17 september 1944)303. OPERATIE MARKET GARDEN EN DE NASLEEP VAN DE MISLUKTE SLAG OM ARNHEM32De Slag om Arnhem van buitenaf gezien33In de chaos krijgt de linie vorm37De nasleep van de mislukte slag414. DE INRICHTING VAN HET SPERGEBIED46Een spergebied langs de Rijn onder militair gezag47Stapsgewijze evacuatie spergebied de Liemers52De Betuwe aan de overzijde: offensief, evacuatie en inundatie635. DE VERDEDIGINGSLINIE70Inleiding verdedigingslinie71De Panther-Stellung langs de Rijn72Organisatie en uitvoering werkzaamheden75Opzet en inrichting militaire versterkingen77Bouwinstructies van de Wehrmacht80Militaire stafkaarten en plattegronden896. DE VERBLIJFSKAMPEN100Overzicht verblijfskampen in de Liemers101Het leven in een kamp van de NSDAP102Kampmanagement en personeelszaken103Gezondheidszorg en ziekengeld110Bewaking dwangarbeiders1167. ZEVENAAR. DOORGANGSKAMP OP DE RAND VAN HET SPERGEBIED120Lotgevallen in Zevenaar na Apeldoornse razzia’s121Leven in doorgangskamp Zevenaar125Huisvesting van dwangarbeiders in Zevenaar133Omstandigheden in Zevenaarse verblijfskampen139Utrechtse mannen na razzia in Zevenaar1458. WESTERVOORT, DUIVEN, GROESSEN & LOO152Bouwlocatie bruggenhoofd Westervoort153Dwangarbeider in de Liemers na razzia’s in Zeist en het Gooi162Duiven: NSDAP-verblijfskampen en bouwlocatie168Bouwlocaties in drassig Loo: van het Looveer tot Huis Loowaard175Groessen: eten als dijkwerkers in kampen voor arbeiders185Een Oud-Edel-Germaans SS’ers bacchanaal200Groessen: twee verdedigingslinies langs de gemeentegrens2039. FRONT PANNERDEN OP HET GELDERS EILAND212Dorpsleven, SS’ers en arbeiders in frontgebied213NSDAP-kampen en kerstfeest in Pannerden226Koffie, thee en sigaretten: surrogaat op de bon239Contacten dwangarbeiders en de wereld buiten Pannerden241Rotterdammers zitten vast in het spergebied252Tankgrachten en loopgraven op een T-splitsing van Duitse linies26210. HET OOSTEN VAN HET GELDERS EILAND276Vijf dorpen vol gravers, militairen en evacués277De Panther-Stellung bij de Duitse grens28811. VAN BEVRIJDING NAAR WEDEROPBOUW300Vertrek Duitsers en komst geallieerden301Terugkeer, puin ruimen en wederopbouw311OVER DE AUTEUR & EEN WOORD VAN DANK324HET VERVOLG IN ARNHEM EN LANGS DE VELUWEZOOM325BRONNEN326FOTOVERANTWOORDING330Graven in de vuurlinie. De onbekende en fascinerende geschiedenis van het ontruimde spergebied langs de Rijn in Gelderland uit WO II. Leven aan het Duitse front na de mislukte Slag om Arnhem.De Liemers 1944-1945Wat is híer gebeurd? Dat vragen de bewoners zich af, wanneer zij na een maandenlange evacuatie-periode terugkeren. Eind september 1944 mislukt de Slag om Arnhem. Daarna moeten ruim 200.000 Gelderlanders vertrekken. Een brede zone langs de Rijn, van Spijk tot aan de Grebbeberg, wordt een Duits front- en spergebied. Hier laat de bezetter door duizenden Nederlanders een verdedigingslinie aanleggen: de Panther-Stellung. De geallieerden zitten ten zuiden van de Rijn en bij Nijmegen. Zeer regelmatig ligt het Duitse front onder vuur. Granaatbeschietingen, bombardementen en het graafwerk voor de linie richten een enorme ravage aan. Bij thuiskomst, in april 1945, weten de bewoners van Westervoort, Duiven, Groessen, Loo, Pannerden, Herwen, Aerdt, Lobith, Tolkamer, Tuindorp en Spijk dan ook niet wat zij zien.Het is voor veel mensen nog steeds een raadsel wat er in het spergebied is gebeurd. Nu is deze onbekende geschiedenis beschreven via de dagelijkse leef- en werkomstandigheden bij de linie. De ‘spitters’ komen uit Zevenaar en de regio, of zijn opgepakt tijdens de vele razzia’s waarmee de Duitsers hun vernietigende oorlogsindustrie draaiende houden. Mannen uit Rotterdam, Utrecht, Hilversum, Apeldoorn en Groningen slapen op een smerig laagje stro in NSDAP-kampen. Die winter wordt extreem koud. Eenmaal weer thuis, wacht hen onbegrip. Velen zwijgen over hun ervaringen.Karin van Veen woont in een straat waar de loopgraven dwars doorheen liepen in 1944-1945. Zij verricht cultureel-historisch onderzoek en laat de toenmalige ooggetuigen persoonlijk aan het woord. Dwangarbeiders, bestuurders én bewoners vertellen samen het bijzondere verhaal van deze verboden zone uit de Tweede Wereldoorlog.Lezers over project Graven in de vuurlinie en enkele verhalen in dit boek‘Wat een goed verhaal! Het grijpt mij enorm aan door Oekraïne en het leest daardoor in een ander perspectief.’ Marieke Doomen.‘Ik hoop dat uw oproep om verhalen te delen resultaten opleveren die mij inzicht geven in de omstandigheden daar destijds. Ook hoe de plaatselijke bevolking er bij betrokken was.’ Marjolein v. Leeuwen ‘Fantastisch dit artikel over de periode die mijn vader heeft meegemaakt. Super mooi geschreven en prachtig in de context weergegeven. Mijn complimenten!’ Frederique Siem-Kelder. ‘U maakt een prachtige website over een onderwerp, waarvan het verbazingwekkend is, dat het nooit eerder in samenhang is beschreven.’ Gerrit GroeneboerGraven in de vuurlinie www.gridvl.nlWat is híer gebeurd? Dat vragen de bewoners in de Liemers zich af, wanneer zij na een maandenlange evacuatieperiode terugkeren. Eind september 1944 mislukt de Slag om Arnhem. Vervolgens moeten ruim 200.000 mensen overhaast vertrekken. Een brede zone langs de Rijn wordt een Duits front- en spergebied. Van Spijk tot de Grebbeberg moeten duizenden Nederlanders een verdedigingslinie aanleggen. De ‘spitters’ komen uit de regio of zijn elders opgepakt tijdens de razzia’s waarmee de Duitsers hun vernietigende oorlogsindustrie draaiende houden. Graven in de vuurlinie en proberen te overleven. Dat is wat deze dwangarbeiders doen, want hun werkterrein ligt pal in het schootsveld van de geallieerden. Terwijl zij tankgrachten uitgraven, zien en ervaren zij wat er aan het front gebeurt. Auteur Karin van Veen (1963) plaatst hun persoonlijke verhalen in de bredere context en beschrijft de bijzondere situatie in het spergebied op basis van veelal niet eerder gepubliceerde brieven en dagboeken van toenmalige dwangarbeiders. Enkele bestuurders en gebleven bewoners komen eveneens aan het woord. Zij worstelen met het krijgsgeweld en de grillen van de bezetter, maar zijn inventief en houden moedig stand. Samen vertellen deze ooggetuigen het boeiende verhaal van een spergebied uit de Tweede Wereldoorlog dat vrijwel onbekend gebleven is. Dit eerste deel bevat verhalen over Zevenaar, Wester¬voort, Duiven, Groessen, Loo, Pannerden, Herwen, Aerdt, Lobith, Tolkamer, Tuindorp en Spijk. Mannen van buiten de regio komen uit steden als Rotterdam, Utrecht, Hilversum, Groningen en Apeldoorn. Na de oorlog raakt de linie in vergetelheid en veel dwangarbeiders zwijgen. Bij thuiskomst wacht hen onbegrip. En toch. ‘Ik heb mijn ervaringen opgeschreven, in de hoop dat ze worden herinnerd.’ Met deze wens besluit een van hen in 1945 zijn verslag.