1 ONTSTAAN VAN EEN VERDEDIGINGSLINIE 152 VERANTWOORDELIJKE ORGANISATIES 413 VOLKSAUFGEBOT 834 REGIONALE BESCHRIJVING PANTHER-STELLUNG 1015 BOUW VAN DE PANTHER-STELLUNG IN RAPPORTAGES 2316 DE ROL VAN DE VERDEDIGINGSLINIE, DOOR DE TIJD INGEHAALD 2777 MILITAIRE INLICHTINGEN 2838 VAN CAPITULATIE NAAR ERFGOED 2919 BETON ALS BOUWMATERIAAL 31710 VESTINGBOUW 1944 - 1945 32711 OBJECTEN IN DE PANTHER-STELLUNG 33712 BOUWWERKEN IN DE LINIE 447BIJLAGEN 533WOORDENLIJST 555BIBLIOGRAFIE 559INDEX 571DANKWOORD 581Aanleiding, bouw en status van de Panther-Stellung, een door Nederlandse dwangarbeiders aangelegde Duitse verdedigingslinie in Gelderland en Utrecht uit de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog.In de zomer van 1944 breken ruim twee miljoen Russische soldaten door de Duitse linies tijdens operatie Bagration.De opmars nadert Oost-Pruisen; voor het eerst in de oorlog wordt Duits grondgebied bedreigd. De NSDAP roept inwonersop om verdedigingswerken aan te leggen. Deze aanpak krijgt navolging in het westen. In Nederland gebeurt op bevelvan Hitler eind augustus hetzelfde. Met improvisatie en door handig gebruik te maken van natuurlijke hindernissen moet het geallieerde overwicht bestreden worden, maar logistieke problemen en materieeltekorten spelen de Duitsers parten.Nederlandse bedrijven en duizenden dwangarbeiders werken ruim een half jaar aan de verdedigingslinie tussen de Westwall en het IJsselmeer. Deze ‘Panther-Stellung’ verliest in één klap haar waarde wanneer de geallieerden in 1945 de Rijn oversteken en zo achter de linie terechtkomen. Een nieuwe dreiging uit het oosten na de bevrijding voorkomt dat de bouwwerken helemaal verdwijnen.Tachtig jaar later zijn de sporen van deze stelling nog steeds zichtbaar in het Gelderse en Utrechtse landschap. Ze herinneren aan de laatste fase van het Derde Rijk en de Duitse pogingen om het tij nog te keren.De ontdekking van een stuk beton in een gemeenteplantsoen was het beginpunt van een ontdekkingstocht die vele jaren later in Kaliningrad eindigt. Achter het beton blijkt een bijzonder verhaal schuil te gaan over improvisatie, militaire techniek en dwangarbeid in Gelderland en Utrecht tijdens de laatste dagen van het Derde Rijk