Welkom in het spergebied71. EEN SPANNENDE NAZOMER IN ARNHEM8Prelude tot 17 september 19449Dilemma’s in het Duivelshuis9Duitse vorderingen van onroerende goederen112. OPERATIE MARKET GARDEN EN DE SLAG OM ARNHEM16Plannen voor Operatie Market Garden17Er hangt iets in de lucht20Impressies van de Slag in en rond Arnhem22De nasleep van de mislukte slag333. DE VORMING VAN HET SPERGEBIED36Een spergebied onder militair gezag37De evacuatie van Arnhem40Apeldoorn als voornaamste pleisterplaats52De Betuwe aan de overzijde: offensief, evacuatie en inundatie614. DE SITUATIE IN DE ONTRUIMDE STAD68Militaire machthebbers op een sinister toneel69De functies van de stad70Medische voorzieningen74Achterblijvers met een reden76De Technische Nooddienst, het brandweerkorps en het waterpompstation78De verblijfskampen in de stad835. DE PANTHER-STELLUNG VERDEDIGINGSLINIE84Een gat in de Duitse verdediging85Van Westwall naar Weststellung; de Panther-Stellung in het grotere geheel85De Panther-Stellung langs de Rijn87Organisatie en uitvoering werkzaamheden90Opzet en inrichting militaire versterkingen94Bouwinstructies van de Wehrmacht96Militaire stafkaarten en plattegronden (in kleur)1066. BOUWLOCATIES PANTHER-STELLUNG118Arnhemse kant van Westervoort aan de IJssel119Kleefse Waard, Arnhemse Broek, IJsseloord, Velperbroek, Pleij en Nieuwe Haven125De Rijnkade en het stadscentrum bij de rivier132Graven in het puin bij de Oude Kraan140Onderlangs: tankvallen en versperringen142De Utrechtseweg, het museum en het ziekenhuis149Klingelbeek richting spoorbrug Oosterbeek152Arnhem-Zuid als voorportaal156Spoorbarricade van Den Brink naar Velperpoort164Door Diependaal naar de Hoogkamp169Het Ehrenfriedhof en het veld op de Kattenberg172Het buitenbeentje: Vliegveld Deelen180Flak-terrein op de Kattenberg181Burgers Dierenpark en het Openluchtmuseum185Van Moscowa langs Golflinks naar Geitenkamp193Van Geitenkamp langs A12 naar Velperpoort197Bunkerbouw op het landgoed van de barones1997. LIEBESGABEN AUS ARNHEIM208Spergebied met verborgen agenda209Feldwirtschaftskommando 10210De komst van de Bergungskommando’s214Ooggetuigen van de roofpartijen2168. BEVRIJDING, TERUGKEER & WEDEROPBOUW222De opmars naar de eindstrijd223De bevrijding van Arnhem224Het begin van de wederopbouw228Explosieven ruimen en afbraak van de linie241De nasleep voor de Arnhemmers246Over de auteur en dit onderzoek251Bronnen253Fotoverantwoording259Graven in de vuurlinie. De onbekende en fascinerende geschiedenis van het ontruimde spergebied langs de Rijn in Gelderland uit WO II. Leven aan het Duitse front na de mislukte Slag om Arnhem.Frontstad Arnhem 1944-1945Arnhem, november 1944. ‘Onder normale omstandigheden zou het voor een ploeg van 60 à 70 man geen grote taak zijn om die bunkers en verbindingsloopgraven te maken, maar wij zagen er tegenop als tegen een berg.’ Aan het woord is een dwang¬arbeider op het landgoed van de barones bij de Velperweg. Zeker 10.000 Nederlandse dwangarbeiders werken van september 1944 tot medio april 1945 in frontstad Arnhem. Terug naar eind september 1944. Terwijl de Slag om Arnhem nog gaande is, moeten de bewoners op last van de Duitse legerleiding vertrekken. Operatie Market Garden is deels mislukt en de Rijn in Gelderland wordt het nieuwe front tussen de bezetter en de geallieerden. Een 40 kilometer brede zone verandert in een militair spergebied. De ontheemde Arnhemmers vrezen het ergste. Hoe zullen zij bij terugkeer hun huizen aantreffen? Zeven maanden lang blijft Arnhem de hoofdstad van een post-apocalyptische wereld waarin niets meer normaal functioneert. De tewerkgestelden zijn opgepakt bij razzia’s in plaatsen als Amersfoort, Utrecht, Naarden, Bussum, Zeist en Rotterdam. Ook geëvacueerde Arnhemmers keren zo weer terug naar hun stad. Bovendien houden de Duitsers buitenlandse krijgsgevangenen vast. Al deze mannen moeten een verdedigingslinie aanleggen voor de Wehrmacht: de Panther-Stellung. Rond Arnhem ontstaat een gordel van loopgraven, geschutsopstellingen, tankbarricades, schuilonderkomens en mijnen¬velden. Bunkers op het landgoed van de barones, loopgraven langs de Rijn, tankgrachten bij Onderlangs, een Flak-stelling op de Kattenberg en barricades langs de Schelmseweg. Dit alles en meer komt voorbij. De mannen vertellen uitgebreid over hun werkzaamheden en belevenissen aan het front. Los van veel ongemak en sleur, maken zij bizarre en soms ronduit hilarische situaties mee. Na een zeer zware beschieting is daar medio april 1945 eindelijk de bevrijding. Gevolgd door het eerste stads¬herstelwerk en de stapsgewijze terugkeer van de Arnhemmers.Karin van Veen plaatst het dagelijkse frontleven tegen de achtergrond van de algehele toestand in Arnhem. De aanhoudende beschietingen, bombardementen en het graafwerk voor de verdedigingslinie richten een enorme ravage aan. Intussen plunderen Duitse commando’s de verlaten panden op ongekende schaal. Maar in deze chaos is niet alles verloren. Gebleven bewoners doen wat zij kunnen om nog iets van waarde te redden. Van Veen verricht onderzoek op basis van dagboeken, literatuur en archiefmateriaal. Zij laat de betrokkenen persoonlijk aan het woord en verheldert wat dwangarbeiders in dit oorlogsgebied hebben meegemaakt. Voor Arnhemmers beschrijft zij wat er is gebeurd nadat hun stad tot verboden gebied werd verklaard.Dit boek vormt een tweeluik met Dwangarbeiders in de vuurlinie. Het kampleven in frontstad Arnhem, 1944-1945. In 2023 verscheen de publicatie over het spergebied in de Liemers. In 2025 volgt de Zuidelijke Veluwezoom van Oosterbeek tot Rhenen.Zie voor meer informatie en bestelling:Graven in de vuurlinie, www.gridvl.nl