Wie is er schuldig aan de economische crisis? Mensen wijzen naar bankiers en toezichthouders die faalden, maar eigenlijk hebben we het met z’n allen gedaan, zegt strafrechtdeskundige Ybo Buruma. Gebrek aan verantwoordelijkheidszin is volgens hem de echte oorzaak van de crisis. Hij heeft het zelf ook niet zien aankomen, zegt Ybo Buruma. Net als de meeste Nederlanders ging hij er een half jaar geleden vanuit dat het allemaal wel mee zou vallen met de crisis. „Toen de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers omviel (in september 2008 - red.) zei dat mij als leek in eerste instantie niets. De mondiale crisis die daarop is gevolgd, had voor mij, net als voor vrijwel iedereen, het karakter van een natuurramp, een catastrofe, die ons plotseling overviel.” Buruma is geen econoom. Toch interesseert de economische crisis hem als jurist en criminoloog zeer, omdat de crisis de vraag oproept wie er schuldig is aan het financiële leed dat over de hele wereld miljoenen mensen treft. De schuldvraag is zijn terrein. Volgens hem is de manier waarop wij over schuld denken afhankelijk van de tijdgeest. Dit principe kun je niet alleen zien in het strafrecht, maar ook in deze economische crisis. Er zijn het afgelopen half jaar veel beschuldigingen geuit aan het adres van bankiers, aandeelhouders en toezichthouders, die hun werk niet goed hebben gedaan. Maar er is nog niemand voor het gerecht gesleept. „Nee. En dat zie ik in Nederland ook niet gebeuren. Kijk, grofweg zijn er drie reacties mogelijk bij een catastrofe van deze omvang. In de ene samenleving krijgen de slachtoffers te horen: dit is uw eigen schuld. In andere situaties neemt de samenleving de schuld op zich. En tenslotte zijn er ook samenlevingen die een individu of een gemeenschappelijke vijand van buiten met de schuld opzadelen.” Hoe zit dat in Nederland? „In Nederland zie je een grote groep – ik verbeeld me dat die vooral uit religieuze milieus afkomstig is – die zegt dat de crisis ons verdiende loon is. Wij wilden allemaal snel rijk worden, korte termijnwinsten, een huis zonder afbetalingsregeling. Dan moet je als slachtoffer niet piepen dat je aandelen verdampt zijn. Er is een kleinere groep die wijst naar de toezichthouders, de minister van financiën Wouter Bos, de directeur van De Nederlandse Bank Nout Wellink. Als zij eerder hadden aangegeven wat er mis was met bijvoorbeeld Icesave, waren de spaarders niet gedupeerd, luidt de redenering. Je ziet ook wel dat er in zijn algemeenheid wordt gewezen naar bankiers en CEO’s, met name die bij hedgefondsen. Maar dat leidt niet tot individuele beschuldigingen en strafrechtelijke vervolging. In de Verenigde Staten ligt Alan Greenspan nu zwaar onder vuur omdat hij als president van de Fed (het Amerikaanse stelsel van centrale banken – red.) de rente laag heeft gehouden. Ik verwacht niet dat iets vergelijkbaars in Nederland gaat gebeuren. Wij hebben geen traditie van zoeken naar schuldigen, tenzij er sprake is van dood door schuld. Maar bij financiële schade doen wij dat niet. Het zou mij daarom zeer verbazen als het daar bij deze crisis op uitdraait.” Is dat een teken van naïviteit of van beschaving? „Dat weet ik niet. Het beschuldigen van een individu past gewoon meer in een individualistische samenleving, zoals de Amerikaanse. In de Verenigde Staten komt vervolging voor witteboordencriminaliteit ook meer voor dan hier. Daar spelen ze meer op de man. In Europa realiseren we ons meer dat we in zekere zin allemaal schuldig zijn.” Waarom zijn we allemaal schuldig? „We gaan tegenwoordig op een andere manier om met verantwoordelijkheden. Daarnaast zie je dat geld een andere betekenis heeft gekregen. Toen mijn vader in de jaren vijftig aandelen Koninklijke Olie kocht, kocht hij een stukje van dat bedrijf. Tegenover het geld stond iets van waarde. Makelaars in aandelen of huizen waren professionals met een professionele moraal. Zij verkochten een stukje realiteit. In de jaren zeventig heerste een andere tijdgeest. Er was sprake van een consumptiemaatschappij waarin mensen meer gericht waren op hun rechten dan op hun plichten. Er was niet veel belangstelling voor aandelen, maar wie erin handelde, vond dat hij er recht op had direct mee te delen in de winst. De economie ging immers vooruit. De makelaar stelde zich op als expert die je adviseerde. Als de hypotheek te hoog was, of een belegging onverstandig, dan raadde de expert het af. Maar sinds 1995 leven we in een risicosamenleving. We denken sinds kort minder in termen van waarde, of in termen van rechten, dan in termen van verwachtingen. Zo’n overgang verloopt geleidelijk, doordat het idee van recht hebben op meedelen in de winst van een bedrijf geleidelijk doorschiet naar: ik heb recht op persoonlijke winst. Ergens tussen 1980 en 1995 ontstaat het verschijnsel derivaten: je koopt iets en verkoopt het weer, niet tegen de reële waarde maar tegen de waarde die het waarschijnlijk in de toekomst zal krijgen. De hele samenleving raakt georiënteerd op wat de toekomst gaat brengen. De financiering van huizen gaat helemaal uit van hogere opbrengsten in de toekomst. Men belegt in aandelen, omdat men erop rekent dat die morgen of overmorgen meer gaan opleveren. Wie daar niet aan meedoet, is dom, een dief van zijn portemonnee. Dat hele idee van mijn vader uit de jaren vijftig dat tegenover geld echte waarde staat, is weg. © Trouw 2009, op dit artikel rust copyright. Toon heel artikel vorige pagina 1 2 3 volgende pagina Wie is Ybo Buruma? De Nijmeegse hoogleraar Ybo Buruma (1955) is een van de meest bekende strafjuristen van Nederland. Hij publiceert over uiteenlopende onderwerpen als opsporingsmethoden, zedendelicten en georganiseerde misdaad. Buruma was betrokken bij de parlementaire commissie-Van Traa en schreef in 2006 mee aan het PvdA-verkiezingsprogramma. Buruma is voorzitter van de commissie Posthumus-II, die afgesloten strafzaken evalueert. Hij is de neef van de Nederlands-Britse schrijver Ian Buruma.