De afdruiprekken, onderzetters en flessenschrapers van het familiebedrijf Tomado behoren tot de huisraad van onze volksziel. Dutch Design avant la lettre. Als het bedrijfsblad De Passeerzeef heet, moet het wel een pragmatisch bedrijf zijn. En dat was Tomado. De huishoudspulletjes waren zo oogstrelend simpel en handig, dat Gerrit Rietveld ze in 1951 in de roemruchte stijlgids Goed Wonen aanwees als schoolvoorbeeld van excellent Hollands ontwerp. Neem de aardappelstamper, gedraaid en gebogen uit één stuk ijzerdraad. Ontwapenend eenvoudig, je kunt hem natekenen zonder je potlood een keer van het papier te halen. Zo lekker no-nonsense dat het haast een vroeg voorbeeld is van Dutch DEsign, waar we nog een halve eeuw op zouden moeten wachten. Het Nederlandse familiebedrijf Tomado, opgericht in de jaren twintig van de 20ste eeuw, vierde zijn hoogtij in het na-oorlogse Nederland. De afdruiprekken, flessenhouders, sokkenmandjes en kleerhangers behoren tot de huisraad van onze volksziel. Met als meesterproef van het Hollanderschap: de flessenschraper, waarmee je de restjes vla uit de fles kon trekken. 'In elk huis voelt Tomado zich thuis', was de slogan. De merkpenetratie was jaloersmakend. Een wasrekje als de Goliath, dat zo praktisch aan een balkon kon hangen - het is moeilijk voorstelbaar dat er Nederlandse families bestaan die daar nooit een onderbroek aan hebben laten drogen. Van der Togts Massa-artikelen Dordrecht (vandaar Tomado) kwam voort uit ambacht en ondernemerslust. De broers Jan en Wim van der Togt gebruikten een Duitse uitvinding, ijzerdraad, om tal van handige huishoudproducten te maken. Dat buigen van draad is heel lang het fundament geweest van het succes. Zoals het Barbertje, een draadmandje dat aan een kastplank hangt en de netto opbergcapaciteit flink vergroot. De Van der Togts hadden in Duitsland zoiets gezien. Ze verbeterden het en tot het eind van Tomado, in 1982, zou Barbertje (van Multatuli's 'Barbertje moet hangen') een van de succesnummers blijven. Het was een goed idee om de productie van dit familiebedrijf in boekvorm vast te leggen. De broers Van der Togt zijn een voorbeeld van vooruitstrevende ondernemers ten tijde van de Nederlandse wederopbouw. Tomado keek goed naar Amerikaanse marketingmethodes en was een van de eerste Nederlandse bedrijven die een reclamebureau inhuurde. 'Tomado vervult hartewensen van elke huisvrouw', was een van de slogans. Op Moederdag was een onderzetter immers net zo'n fijn cadeau als een paar nieuwe zijden kousen. De formule werkte goed, tot in de jaren zestig de status van het huishoudwerk begon te devalueren. De doelgroep van Tomado, de vrouw, ontwikkelde andere prioriteiten: 'Het droeve is dat dit probleem met verdere uitbreiding van het machinepark in de keuken niet wordt opgelost', schreef Joke Smit in 1967 aan de vooravond van de tweede feministische golf, 'Huisvrouwen zullen pas bevrijd zijn als er een anti-rotzooirobot op de markt komt.' Die robot kwam er niet. In 1982 werd Tomado verkocht. De broers hadden inmiddels onmin gekregen. Jan van der Togt bleef over - hij zou later zijn kunstcollectie en naam schenken aan een museum in Amstelveen. De productnaam Tomado bestaat nog wel. Maar het Hollands ondernemerschap was beëindigd. Die handige aarbei-ontkroner, de sponsknijper, een gootsteendoorsteker of een zuigflessendrager - het is een gepasseerd station.

Tomado lag altijd een draadlengte voor Een tienerkamer was tot ver in de jaren zeventig ondenkbaar zonder Tomadorek, maar ook in de huiskamers zag je het vaak hangen. Een boekenrek was het, wat iets heel anders is dan een boekenkast. De dragers waren van gelakt staaldraad, de metalen schappen waren uitgevoerd in primaire kleuren. Bij de introductie in 1958 kostte een uit twee dragers en drie schappen bestaand setje 27,50 gulden. Omdat alle onderdelen los verkrijgbaar waren, was het naar hartenlust uit te breiden. De kopers van zo'n beginset kregen er in '58 Een toontje lager bij cadeau, een bundel 'cursiefjes' van Parool-columnist Simon Carmiggelt. Een pocketboek, precies waar het Tomadorek voor was ontworpen. Maar er kon natuurlijk meer op die schappen. Ondergetekende ziet nog tot in detail voor zich hoe het Tomadorek uit zijn jeugd was gevuld: Kluitmanpockets (de Pietje Bell-serie compleet), cassetterecorder plus cassettes, het halve Noordzeestrand aan schelpen... Het boekenrek was verreweg het bekendste product van Tomado, maar het Nederlandse familiebedrijf had veel meer te bieden. Afdruiprekjes, snelkookpannen, theelichtjes, koffiemolens, onderzetters, tomatensnijders, jampothouders, fritessnijders, aardappelstampers en flessenrekjes. Om maar wat te noemen. 'In elk huis hoort Tomado thuis', was de slagzin die het bedrijf in 1954 hanteerde. Het waren geen loze woorden. Zoals iedereen tegenwoordig wel iets van Ikea in huis heeft, waren er zeker in de jaren zestig maar heel weinig Nederlandse huishoudens waar niets van Tomado te vinden was. Het merk had een naamsbekendheid van nagenoeg honderd procent. Indertijd waren Tomadoproducten vooral handig en betaalbaar. Nu valt ook op hoe mooi ze zijn. De grote Gerrit Rietveld had dat eerder door: al in 1951 prees hij de huishoudartikelen en meubels van de firma die voluit Van der Togt's Massa-artikelen Dordrecht heette. Tomado is Dutch Design uit een tijd dat dat nog gewoon Hollands ontwerp heette. Producten van Tomado worden inmiddels fanatiek verzameld. Raar wel dat het zo lang geduurd heeft voor er een boek aan het merk werd gewijd, maar Tomado - Van der Togt's Massa-artikelen Dordrecht 1923 - 1982 geeft antwoord op alle vragen die je erover zou kunnen hebben. Er wordt niet alleen op de designkant ingegaan, maar ook de bedrijfsgeschiedenis wordt uitgebreid behandeld. Al heel vroeg, in de jaren twintig, zagen de gebroeders Van der Togt de mogelijkheden van een Duitse uitvinding genaamd ijzerdraad; het vormde de basis van veel klassieke Tomado-ontwerpen. Vooruitstrevend was Tomado ook in de manier waarop het zijn producten aan de man bracht. Het was een van de eerste Nederlandse bedrijven die, naar Amerikaans voorbeeld, aan branding deden. Heerlijke details in de bedrijfsgeschiedenis: het eigen voetbalteam werd aangemoedigd door fans met een spandoek met de tekst 'Tomado altijd een draadlengte voor' en het personeelsblad heette De Passeerzeef. Een passeerzeef wordt nog steeds in veel huishoudens gebruikt, maar er staan in het Tomadoboek ook de nodige producten die definitief tot het verleden behoren. Een wastang bijvoorbeeld, om was uit het hete sop te pakken. Ook niet echt gangbaar meer: de aszeef, de fornuispook en de wasmiddelenhouder. Het mooiste verdwenen product, uit de jaren van de wederopbouw: de houder waarin je een fles kon hangen opdat ook die aller-, aller-, allerlaatste druppel yoghurt niet verloren ging. En dat dan in een echt wonderschoon design. Hoe Hollands wil je het hebben? De yoghurtfleshouder van Tomado hoort thuis op de afdeling Twintigste Eeuw van het Rijksmuseum.