" Voormalig Artis-directeur en dierenarts Maarten Frankenhuis (70) verzamelde ruim twintig jaar informatie over het wel en wee van dierentuinen in de Tweede Wereldoorlog. Onlangs verscheen zijn boek daarover. "Ik vroeg mij af hoe je in zo'n tijd in godsnaam een dierentuin draaiende houdt." Er vallen te veel vijfenzestigers met een zware baan dood neer na het schudden van de laatste hand op hun afscheidsreceptie. Gechargeerd natuurlijk en je moet ook maar eerder kunnen stoppen, maar ik wilde op mijn eenenzestigste afzwaaien als directeur van Artis. Ik had mijn tijd nodig voor mijn boek over de oorlogsjaren van Artis, dat ik al zo lang had voorbereid. Zoals in al mijn andere boeken en publicaties spelen dieren ook hierin weer een hoofdrol. Dat spelen ze in mijn leven ook. Op mijn vijfde wist ik al dat ik het dieren wilde gaan werken. Ik was dierenarts/onderzoeker in Diergaarde Blijdorp, hoogleraar Bedrijfspluimveegeneeskunde en uiteindelijk directeur van Artis, de mooiste dierentuin van Nederland. Ik kom er nog steeds graag, zo eens in de vier weken. Wat mij in Artis bovenal aantrekt, is het cultuurhistorische element. Op elke plek waar ik neerstrijk of werk, wil ik daarvan de geschiedenis in kaart brengen, van het gebouw, van de bedrijfstak, van de omgeving. Wat dat betreft is Artis natuurlijk een feest, sommige gebouwen dateren al van voor de oprichting in 1838. Na mijn aantreden in 1990 legde ik een enorme database aan met daarin onder meer alle informatie over de gebouwen, de stijltuinen, de beelden en de bomen, de dierentuin en het vorstenhuis en de dierentuin in de crisisjaren en de oorlog. vooral dat laatste bleef 'hangen', het intrigeerde me mateloos. Ik vroeg mij af hoe je in zo'n tijd in godsnaam een dierentuin draaiende houdt. Hoe ging dat tijdens de hongerwinter als alleen al de roofdieren zo'n honderdvijftig kilo vlees per dag nodig hebben? Waren veel dieren zelf geen prooi voor hongerige Amsterdammers? Hoe zat het met andere dierentuinen? Ik moest alles weten en heb ruim twintig jaar naar informatie en antwoorden gezocht. Artis ligt in een buurt waar veel Joden woonden. Zij vormden ook een groot deel van de bezoekers. Vanaf 1941 mochten ze de dierentuin niet meer in. Toch gingen veel Joden er daarna zelfs 'wonen', als onderduiker. De dierentuin verborg maar liefst twee- tot driehonderd onderduikers. Ze zaten in vrijwel alle gebouwen. De meesten verbleven er maar enkele dagen of weken, maar sommigen waren er maanden en zelfs jaren. Het waren overigens lang niet alleen Joden. Veel jonge mannen verstopten zich er voor de Arbeitseinsatz. Aan het eind van de oorlog schijnen er ook nog twee Britse piloten en zelfs een Duitse deserteur te hebben gezeten. Exacte gegevens ontbreken, want er was natuurlijk geen administratie waarin stond welk gezin in het olifantenverblijf woonde en wie er te gast was bij de beren. Alles moest uiteraard streng geheim blijven. Ik vind het opmerkelijk dat er nooit iemand verraden is. Veel dierverzorgers vormden groepjes die naast hun dieren ook 'hun' onderduikers verzorgden. Eten kregen de oppas- sers vaak van familie van de onderduikers. Zij gaven dat dan door of verstopten het op vaste 'afhaalplekken'. De bezetter heeft vreemd genoeg nooit serieus gezocht in de dierentuin. Ze kwamen er wel graag op bezoek. De legerleiding beschouwde Artis als belangrijke verpozing voor het garnizoen. Zij zorgden zelfs voor speciale rantsoenen, bouwmaterialen en brandstof in de eerste oorlogsjaren. Er kwamen restanten brood van de manschappenkeukens van de Kriegsmarine vlak bij Artis. Bij de beren werden de hompen brood overigens meestal meteen weer gejat door hongerige onderduikers. Er zijn in de hongerwinter ook de nodige eetbare kindervriendjes van de kinderboerderij 'verdwenen'. Kippen, duiven, ganzen en eenden waren soms opeens gevlogen. Van een van de twee varkens restten op een ochtend alleen nog de darmen en een grote plas bloed. Het andere varken stond er met een bult op zijn kop beduusd bij. Vlak voor mijn pensioen kwamen een broer en zus mij op verzoek van hun stervende vader iets opbiechten. De vader was als puber samen met zijn broertje 's avonds na sluiting het varkenskot binnengeslopen. Ze hadden een van de dieren met een hamer op zijn kop geslagen, maar het beest bleef gewoon staan. Het lukte ze wel het andere varken te doden. Het dier ging buiten het hek op een handkar onder een doek. De 'moordenaars' trokken droeve gezichten en werden onderweg naar huis nog eerbiedig gegroet door passerende rechercheurs. Einde van het jarenlange mysterie van het verdwenen varken. Het heeft mij bij het verzamelen van informatie steeds meer verbaasd dat de oorlogsgeschiedenis van de dierentuinen zo onderbelicht is. Dat geldt ook andere parken, waarvan een aantal zelfs in de vuurlinie lag. zoals Ouwehands, begin mei 1940 op de Grebbeberg in Rhene, en Burgers, bij de slag om Arnhem. En het bombardement op Rotterdam vlogen de tropische vogels van Blijdorp door de stad, liepen zebra's over straat, graasden bizons in het Vroesepark en zwommen zeehonden in wat er nog van de grachten over was. Ongetwijfeld speelt in mijn fascinatie voor het onderwerp mee dat ik zelf Joods ben, al ben ik pas van '42. Ik werd als onwetende peuter, apart van mijn ouders, van het ene onderduikadres naar het andere gebracht. Veel weet ik door overlevering en wat onbewust is doorgedrongen. Mijn eigen geschiedenis speelt een grote rol in mijn roman Droomonderduik, die ik vijf jaar geleden, geïnspireerd door de dierentuinkwestie, schreef. Een Joods jongetje belandt in 1942 moederziel alleen als onderduikertje in het Apenhuis van Artis. Hij zwerft 's nachts door het park en praat met dieren en sculpturen. Zijn fantasiewereld wapent hem tegen eenzaamheid en angst. Het werd voor mij zo'n beklemmend boek dat ik het nauwe- lijks kan teruglezen. Overleven in de dierentuin. De oorlogsjaren van Artis en andere parken van Maarten Frankenhuis, 2010 Uitgevers, 19,50. 'Op elke plek waar ik neerstrijk of werk, wil ik de geschiedenis in kaart brengen'

Dit jaar is het zeventig jaar geleden dat De Oorlog was afgelopen, tegenwoordig beter bekend als de Tweede Wereldoorlog. Toen waren er grote feesten en de hoop dat er nooit meer een dergelijke oorlog zou komen. (Als u klikt op https://www.youtube.com/watch?v=neFVkytsMXg ziet u een uitzending van RTV Drenthe naar aanleiding van eenfilmpje dat mijn vader maakte tijdens de bevrijding. Maar daar hebben we het hier niet over.) Mensen moesten op allerlei manieren zien te overleven, zo ook in Amsterdam, niet alleen de mensen, maar ook de dieren. Dierenarts Frankenhuis, voormalig directeur van Artis, verzamelde meer dan twintig jaar allerlei materiaal over hoe zijn dierentuin de oorlog heeft doorstaan. "Toenmalig directeur Armand Sunier en zijn medewerkers hebben er hard aan moeten trekken om de dieren elke dag van voldoende voledsel te voorzien en ze gezond en in leven te houden." Wat voor velen niet bekend is, is dat behalve de dieren ook tussen twee- en driehonderd onderduikers in Artis een veilig onderkomen vonden. Deze verborgen geschiedenis belicht de auteur aan de hand van citaten, anekdotes en andere gedocumenteerde verhalen. In het boek komt ook de oorlogsgeschiedenis van de andere Nederlandse dierentuinen kort aan bod, evenals van enkele buitenlandse tuinen in Duitsland en bezet gebied. U zult dit jaar zeker overladen worden met allerlei herinneringsboeken, maar ik zou, zeker als ik bioloog was, hier toch maar eens naar kijken. Al is het alleen maar als eerbetoon aan de "tientallen anonieme Artismedewerkers, die onbaatzuchtig en met grote volharding hun dierentuin en onderduikers verzorgden, en ondertussen zelf het gevaar liepen te worden opgepakt voor de Arbeitseinsatz, de gedwongen tewerkstelling in Duitsland" Verder heeft de uitgever gezorgd voor aanvullend lesmateriaal. Te vinden op http://www.2010uitgevers.nl/verrijking/protocols/od.php